Türk basın tarihinin en önemli köşe taşlarından biri olan Mehmet Zekeriya Sertel, 1890 yılında Selanik yakınlarındaki Usturumca'da dünyaya gözlerini açmış ve 11 Mart 1980'de hayata veda etmiştir. Meslek hayatına Cumhuriyet öncesinde Selanik'te başlayan gazeteci, Cumhuriyet gazetesi kuruculuğu, faşizm karşıtı Tan gazetesi ve dönemin önemli mecralarından olan Resimli Ay dergisi gibi öncü yayınlarla Türk medyasına yön vermiştir. Ülkenin ilk ansiklopedisi olan Hayat Ansiklopedisi'ni hazırlayan Sertel, Türk edebiyatının dev ismi Nâzım Hikmet'i geniş kitlelere ulaştırarak toplumda derin izler bırakmıştır.
Selanik'teki Çocukluk ve Gençlik Yılları
Asıl adı Zikri olan gazeteci, dört çocuklu ve maddi durumu iyi olan bir ailenin en büyük evladıydı. Erken yaşta annesi Saniye Hanım'ı, henüz 16 yaşındayken ise babası Hacı Halim Ağa'yı kaybetti. Bu kayıpların ardından, lise yıllarından itibaren kardeşlerinin geçim sorumluluğunu üstlenmek zorunda kaldı. İlk eğitimini doğduğu kasabada tamamladıktan sonra orta öğrenimini Selanik ve Edirne Lisesi bünyesinde bitirdi. Yükseköğrenim için ise Selanik Hukuk Mektebi'ne kaydolarak hukuk dersleri almaya başladı.
Fikir Dünyasının Şekillenişi ve İlk Yayınlar
Hukuk eğitimi aldığı dönemde, İttihat ve Terakki cemiyetinin yayın organı olan Rumeli gazetesinde ilk mesleki adımlarını attı. Gazetenin yöneticisi Yunus Nadi ile çalışarak mesleği öğrendi. Rumeli'de imzalı yazıları yer almasa da bu süreç onun için adeta bir okul oldu. O dönemde Diyarbakır'dan Selanik'e gelen sosyolog Ziya Gökalp'in fikirlerinden etkilendi. Bu ilhamla arkadaşı Nebizade Hamdi ile beraber Yeni Felsefe isimli küçük bir mecmua çıkardı. Ağustos 1911 ile Nisan 1912 arasında toplam 17 sayı yayımlanan dergide, toplumsal dönüşüm ile siyasi değişimin bir arada yürümesi gerektiğini savunan 'Yeni Hayat' tezini işledi. Kadın haklarını destekleyen ancak feminizme karşı temkinli duran bir çizgi benimsedi.
Fikirlerinin olgunlaşmasında Gökalp'in yanı sıra Fransa Üçüncü Cumhuriyeti'nin resmi görüşü olan dayanışmacılık (solidarizm) akımı etkili oldu. Hatta Fransız düşünür Alfred Fouille ile yazışarak onun eserlerini Türkçe'ye çevirdi ve dergisinde yayımladı. Kendisini geliştirmek adına Fransız okulunun gece derslerine katılarak dil öğrendi; İtalyan bir akademisyenden ise felsefe ile sosyoloji dersleri aldı. Nebizade Hamdi ile bir yıllık emek sonucu hazırladıkları Hayat ve Şebab (Gençlik) adlı ilk kitabını 1911'de Selanik'te bastı. Kitapta geleceğin gençliğin omuzlarında yükseleceğini belirterek yeni nesillerin pozitif bilimlerle yetiştirilmesinin önemini vurguladı. Aynı dönemde Türk Ocakları çatısı altında dayanışmacı milliyetçilik fikirlerini savundu.
Cumhuriyet Dönemi ve Büyük Yayın Projeleri
Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte yayıncılık faaliyetlerini İstanbul'da sürdüren tecrübeli gazeteci, yeni rejimin kurucu kadrolarında yer alarak Türk basınında derin izler bırakmıştır. Basın dünyasındaki asıl büyük çıkışını ise eşi, Türkiye'nin ilk kadın gazetecisi Sabiha Sertel ile birlikte gerçekleştirdi. Sertel'in imza attığı en büyük yayıncılık başarıları şu şekilde sıralanabilir:
- Cumhuriyet Devri'nde kurucuları arasında yer aldığı Cumhuriyet gazetesi,
- Nâzım Hikmet'i okurlarla buluşturan ve dönemin ses getiren kültür mecrası olan Resimli Ay dergisi,
- Ülkenin ilk ansiklopedisi kabul edilen Hayat Ansiklopedisi,
- İkinci Dünya Savaşı yıllarında faşizm karşıtı çizgisiyle öne çıkan yüksek tirajlı Tan gazetesi.