Zekeriya Sertel, 1890 yılında Selanik'e bağlı Usturumca'da varlıklı bir ailenin ilk çocuğu olarak dünyaya geldi. Annesi Saniye Hanım'ı küçük yaşta, babası Hacı Halim Ağa'yı ise 16 yaşındayken yitiren Sertel, kardeşlerinin bakımını üstlenerek erken olgunlaştı. Türk basın tarihinin en etkili isimlerinden biri olarak tanınan gazeteci, gazetecilik, sansür ve sürgün kavramlarını bizzat yaşayarak bu ülkenin basın özgürlüğü mücadelesinin simgelerinden biri hâline geldi.
Eğitim ve Gazetecilik Yolculuğunun Başlangıcı
İlköğrenimini Usturumca'da, orta öğrenimini Selanik ve Edirne'de tamamlayan Sertel, Selanik Hukuk Mektebi'nde hukuk eğitimi alırken İttihat ve Terakki'nin yayın organı Rumeli gazetesinde yazılar kaleme alarak gazetecilik dünyasına adım attı. Bu dönemde Fransızca gece kurslarına katılıp bir İtalyan akademisyenden felsefe ve sosyoloji dersleri aldı; kendini yalnızca hukuk çevresinde değil, düşünce dünyasında da genişletti. Yunus Nadi Abalıoğlu ile de ilk kez bu yıllarda tanıştı. Selanik'in işgalinin ardından İstanbul'a geçerek Tasvir-i Efkâr gazetesinde çalışmaya başladı, ardından İstanbul Hukuk Mektebi'ni de bitirdi.
1913'te Paris'e giden Sertel, Sorbonne Üniversitesi'nde sosyoloji öğrenimi gördü; ancak Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesi üzerine öğrenimini yarım bırakıp İstanbul'a döndü. 1914'te kendi gazetesi Turan'ı kurdu; kâğıt sıkıntısı kapıya gelince gazete kapandı. Bu aralıkta Muhacirin ve Aşayir Müdürlüğü'nde iki yıl görev yaparak devlet bürokrasisini yakından deneyimledi.
Cumhuriyet'in Kuruluş Yıllarında Basın Dünyasında
İstanbul'un işgal döneminde eşi Sabiha Sertel ile birlikte çıkardığı Büyük Mecmua, direnişe entelektüel destek arayan bir platform işlevi gördü. Halide Edip Adıvar'ın başyazarlığını üstlendiği bu dergide Falih Rıfkı Atay, Mehmet Fuat Köprülü, Reşat Nuri Güntekin, Faruk Nafiz Çamlıbel ve Ömer Seyfettin gibi aydınlar kalem oynatıyordu. 1919'da eşi ve kızıyla ABD'ye giden Sertel, Columbia Üniversitesi Gazetecilik Fakültesi'ni tamamladı; orada Türk Kurtuluş Savaşı'nı Amerikan kamuoyuna anlatan yazılar yazdı ve diaspora Türklerini örgütleyerek Himaye-i Etfal Cemiyeti için büyük bağış kampanyaları düzenledi.
1923'te yurda döndükten sonra Basın Yayın Genel Müdürlüğü görevine atandı. Matbuat Müdürlüğü bünyesinde Ayın Tarihi dergisini çıkardı. 1924'te basına sansür getirilince görevinden istifa etti. Aynı yıl Yunus Nadi Abalıoğlu ve Nebizâde Hamdi ile birlikte Cumhuriyet Gazetesi'ni kurdu; gazetenin ilk sayısını bizzat çıkardı. Sonraki anlaşmazlıklar nedeniyle Cumhuriyet'ten ayrılarak Resimli Ay dergisini yayımlamaya başladı. Dergideki yazılar İstiklal Mahkemesi'nin gündemine girdi ve Sertel üç yıl hapse mahkûm edildi.
Tan Gazetesi, Sürgün ve Son Yıllar
1932'de Faik Sabri Duran ile ortaklaşa hazırladıkları on ciltlik Hayat Ansiklopedisi, Türkiye'nin ilk kapsamlı ansiklopedisi olma özelliğini taşır. 1936'da Ahmet Emin Yalman ile birlikte satın aldığı Tan gazetesi, İkinci Dünya Savaşı yıllarında faşizme karşı güçlü bir yayın çizgisi izledi; Cumhuriyet'in ardından en yüksek tirajlı günlük gazete konumuna yükseldi. CHP iktidarına yönelik eleştirel yayın politikası, 4 Aralık 1945'te büyük bir provokasyonla sonuçlandı: kalabalık gruplar gazeteyi yakıp yıktı, Serteller linç girişimiyle karşı karşıya kaldı. Bu saldırının ardından Tan'ın yayın hayatı sona erdi.
Siyasi baskıların giderek ağırlaşması üzerine eşiyle birlikte 1950'de Paris'e gitti, oradan Bakü'ye geçti. Sabiha Sertel Eylül 1968'de Bakü'de hayatını kaybetti. Zekeriya Sertel yeniden Paris'e yerleşti. 1977'de Danıştay kararıyla İstanbul'a dönme hakkını kazandı; Cumhuriyet ve Vatan gazetelerinde yazmayı sürdürdü. 11 Mart 1980'de Paris'te, 90 yaşında gözlerini yumdu. 1996'dan bu yana kızları Yıldız Sertel ve Hilla Ünalmış Duda tarafından kurulan Sertel Vakfı, her yıl demokrasi alanında öne çıkan gazeteci, bilim insanı ve kurumlara Sertel Demokrasi Ödülü vermektedir.
Eserleri
- Hayat ve Şebap (1911, Nebizâde Hamdi ile birlikte)
- Hayat Ansiklopedisi (1932, ekip çalışması)
- Davamız ve Müdafaamız (1946, Sabiha Sertel ile birlikte)
- Mavi Gözlü Dev (1968, Ant Yayınları)
- Nazım Hikmet'in Son Yılları (1978, Milliyet Yayınları)
- Rus Biçimi Sosyalizm (1993, İletişim Yayınları)
- Amerikan Biçimi Yaşam (1993, Yapı Kredi Yayınları)
- Sertellerin Anılarında Nazım Hikmet ve Babıali (1993, Adam Yayınları)