Otto Hahn Kimdir?

İnsanlık tarihini değiştiren nükleer çağın kapısını aralayan Alman mühendis ve kimyager Otto Hahn, 8 Mart 1879 tarihinde Almanya'nın Frankfurt kentinde doğdu. Balık burcunun sezgiselliğini taşıyan bu dahi zihin, laboratuvarda yürüttüğü radyoaktivite çalışmalarıyla bilim dünyasında adeta bir devrim başlattı. Uranyum çekirdeğini parçalayarak nükleer fisyonu keşfeden ve bu başarısıyla 1944 yılında Nobel Kimya Ödülü'ne layık görülen Hahn, atomun içindeki gücü açığa çıkararak modern bilimin seyrini kökten değiştirdi.

Bilimin Zirvesine Uzanan İlk Adımlar ve Element Keşifleri

Akademik yolculuğuna Marburg Üniversitesi kimya bölümünde başlayan Otto Hahn, buradaki eğitimini 1901 senesinde başarıyla tamamladı. Ardından Münih'te kimya alanında yükseköğrenimini bitirerek doktora derecesi aldı. Vatanı adına yaptığı bir yıllık askeri görevin ardından Marburg Üniversitesi bünyesinde asistanlık yaptı. Mesleki kariyerine yardımcı olması için kimya ve İngilizce bilgisini geliştirmek amacıyla 1904'te İngiltere'ye gitti. Burada, Londra Üniversitesi'nde William Ramsay ile çalışarak önemli bir deneyim elde etti.

Hahn, 1905 yılında Kanada'nın Montreal şehrini ziyaret ederek ünlü fizikçi Ernest Rutherford ile kısa ama son derece verimli bir çalışma gerçekleştirdi. Orada radyoaktinyum elementinin alfa ışınları üzerinde derinlemesine incelemeler yürüttü. 1906'da ülkesine dönen araştırmacı, Berlin Üniversitesi'nde Hermann Emil Fischer ile çalışmaya başladı. Basit bir kimya laboratuvarında mesotorium adını verdiği maddeyi ve radyumun temel kaynağı olan ionyum elementini keşfetmeyi başardı. Bu hayati buluşlar, ilerleyen dönemlerde tıp dünyasında çığır açacak olan radyasyon tedavisinin kapılarını aralayarak büyük bir kolaylık sağladı.

1907'de Avusturyalı Yahudi fizikçi Lise Meitner ile bir araya gelerek onlarca yıl sürecek efsanevi bir ortaklığın temelini attı. Hahn, 1910 yılında Kaiser Wilhelm Enstitüsü radyo kimya bölümünün profesörü olarak atandı ve buradaki bölümün başındaki tek isim oldu. Bu tarihi enstitü günümüzde Berlin Açık Üniversitesi Otto Hahn Binası adıyla anılmaktadır. İki dahi ortak, 1917'de yürüttükleri titiz çalışmalarla protaktinyum (Pa) elementini keşfetti. 1921'de ise nükleer izomerleri elde ederek fizik dünyasında büyük bir yankı uyandırdılar. Onların bu eşsiz ortaklığı, 1934 yılında uranyumun yeni izotoplarının saptanmasıyla zirve noktasına ulaştı.

Hahn'ın uzun kariyeri boyunca gerçekleştirdiği başlıca keşifler şunlardır:

• Radyasyon tedavisini kolaylaştıran mesothorium ve ionyum maddeleri
• Lise Meitner ile ortaklaşa bulunan yeni element protaktinyum (Pa)
• Uranyumda saptanan ve nükleer fizik için dönüm noktası olan ilk nükleer izomerler

Savaşın Gölgesinde Kimyasal Silahlar ve Nükleer Fisyon

Birinci Dünya Savaşı'nda askeri kimyasal silah geliştirme çalışmalarına katılan Otto Hahn, cephede klor ve hardal gazı gibi zehirli gazların geliştirilmesini organize etti. Savaş sonrasında tamamen radyoaktif elementlerin kimyasına odaklanan bilim insanı, 1921 yılında nükleer izomerlerin ilk örneği olan Uranium üzerine son derece önemli bir keşif gerçekleştirdi. Bu çalışma nükleer fizikte çok önemli olacaktı. 1936'da ise radyokimyada kilometre taşı haline gelen "Uygulamalı Radyokimya" adlı kitabını yayımladı.

1930'lu yılların sonlarında uranyum elementinin yarılanma ömrünü ölçen ilk bilim insanı oldu. 1939'da ekibiyle birlikte nükleer fisyonun temel matematiğini ve uranyum çekirdeklerinin parçalanmasını keşfetti. Uranyum atomlarının nötronlara parçalanmasıyla baryumu saptadılar. Ancak bu buluşu atom bombası üretmek amacıyla kullanmadılar. İkinci Dünya Savaşı'nda araştırmalarını Fritz Strassmann ile sürdüren Hahn, savaş sonunda İngiltere ile yaşanan siyasi kriz neticesinde 1945'te tutuklandı. 1946'da Almanya'ya dönerek enstitünün başkanlığını 1960'a kadar yürüttü.

Nobel Ödülü, Vicdan Azabı ve Barış Mücadelesi

Ağır atom çekirdeklerinin özellikleri keşfinden ötürü 1944 yılında Nobel Kimya Ödülü alan Otto Hahn, fisyonu keşfettiğinde bu güç hiçbir ülkenin elinde yoktu; Amerikalılar bunu daha sonra yapmayı öğrendi. Ancak buluşunun 1945'te Japonya'ya atılması ve büyük can kayıpları Hahn'ı şoke etti. Bu felaketten kendisini sorumlu tutarak suçluluk hissetti. Bu vicdan azabıyla ömrünün kalan kısmını nükleer silah karşıtı çalışmalarına adadı.

Hahn, 1955'te atom silahlarının tehlikelerine karşı uyarıda bulunan Mainau Beyannamesi'ni başlattı. Savaş sonrası toplumsal örgütlerde liderlik üstlenerek Batı Almanya'nın atomik silahlarla donatılmasını eleştirdi. Nükleer silahlanma yarşına karşı gösterdiği kararlı muhalefet, onun Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterilmesini sağladı. 1966 yılında Enrico Fermi Ödülü ile onurlandırılan araştırmacı, 1948-1960 yılları arasında Max Planck Topluluğu'nun kurucu başkanlığını yürüttü.

1913 yılında Edith Junghans ile evlenen Hahn'ın 1922 doğumlu Hanno Hahn isminde bir oğlu oldu. Nazi rejimi döneminde birkaç Yahudi bilim insanının kaçmasına yardım eden dahi araştırmacı, yakın dostu Lise Meitner tarafından faşist baskılara yeterince karşı koymadığı gerekçesiyle eleştirilse de dostlukları ömür boyu sürdü. Nükleer çağın öncüsü, 28 Temmuz 1968 tarihinde Almanya'nın Göttingen kentinde, 89 yaşında hayata gözlerini yumdu.