Ousmane Sembene Kimdir?

Ousmane Sembene, 1 Ocak 1923 tarihinde Fransız Batı Afrikası'nın (Senegal) Ziguinchor kentinde, Oğlak burcu özellikleri taşıyarak dünyaya geldi. Afrika'nın kendi özgün sanat anlayışını inşa etme mücadelesinde öncülük eden bu dahi isim, halkını sömürgecilik kıskacından uyandırmak adına edebiyatı ve sinemayı birer direniş silahı olarak kullandı. Senegal'in yerel dillerinde ve Fransızca ürettiği eserleriyle dünya genelinde büyük yankı uyandıran sanatçı, 9 Haziran 2007'de Yoff, Dakar'da hayata gözlerini yumdu.

İşçilikten Edebiyatın Zirvesine Uzanan Yolculuk

Gençlik yıllarında sıradan bir tamirci ve duvar ustası olarak çalışan Sembene, 1942 yılında Özgür Fransız kuvvetlerine katılarak savaş döneminde Afrika ve Fransa topraklarında aktif görev aldı. Savaş bittikten sonra, 1946'da Senegal'in gözbebeği başkent Dakar'a geri döndü. Burada durmadı ve 1947 yılındaki meşhur büyük demiryolu grevine katılarak sendikal mücadelede en ön saflarda yerini aldı. Ertesi sene yeniden Fransa yollarına düşerek Paris'teki Citroën fabrikasında çalışan genç adam, sonrasında tam on yıl boyunca Marsilya limanındaki rıhtımlarda gece gündüz alın teri döktü. Ağır liman işçiliği yaptığı bu zorlu süreçte sendikal eylemlerde öncü rol üstlenirken, içindeki yazarlık ateşini de körükledi. İlk edebi meyvesi olan Le Docker Noir adlı romanını 1956 yılında neşretti ve kitap eleştirmenlerden tam not almayı başardı. Bu başarının hemen arkasından uluslararası edebiyat dünyasında adını duyuracak pek çok kıymetli kitap kaleme aldı. Nitekim 1957'de O Pays, mon beau peuple! ve 1960'ta Les bouts de bois de Dieu eserlerini yazdı. Edebi üretkenliğini sürdüren sanatçı, 1962'de Voltaïque ve 1964'te L'Harmattan gibi eserlerle adından söz ettirmeyi sürdürdü.

Halk İçin Sinema ve Başyapıtlar

Yazarlıkla başlayan sanat yolculuğunun zamanla sinemanın büyüleyici dünyasına kaymasının temel sebebi, bilinçlendirmek istediği kendi halkının kitaplara erişiminin çok kısıtlı olması ve Fransızca okuma yazma oranının son derece düşüklüğüydü. Geniş kitlelere ulaşmak için en etkili yolun beyaz perde olduğunu fark eden aydın, 1962 yılında kazandığı bursla Moskova Devlet Sinema Enstitüsü'ne giderek eğitim almaya başladı. Gorky Stüdyolarında da çalışarak tecrübe kazandıktan sonra ülkesine geri döndü. Sembene, sinema kariyerine iki başarılı kısa filmle adım attı. Bunlar sırasıyla 1963 yapımı Borom Sarret ve 1964 yapımı Niaye adlı filmlerdi. 1966 yılında ise ilk uzun metrajlı yapıtı olan La Noire de... filmini yazıp yönetti. Dakarlı okuma yazma bilmeyen bir hizmetçi kızın Fransız ailesinin yanındaki dramını konu edinen bu film, uluslararası sinema çevrelerinde ayakta alkışlandı. Sanatçı bu büyük yankının ardından, 1967 Cannes Film Festivali'nde seçici kurul üyeleri arasında yer alarak jürilik yaptı. Ardından 1968 yılında, hem Fransızca hem de Wolof dilinde çektiği renkli yapımı Mandabi izleyiciyle buluştu. Kendi romanından uyarladığı bu film, yeni türeyen burjuvazinin açgözlülüğünü ve yozlaşmış bürokrasiyi nefis bir mizahla yeriyordu. Kariyerini kısa filmi Tauw ve ardından gelen Emitai ile taçlandırdı. Diola halkının İkinci Dünya Savaşı sırasındaki direnişini anlatan bu filmde kadınların rolü vurgulanıyordu. 1973'te Le mandat, précédé de Vehi-Ciosane romanını yayımlayan yazar, 1974'te Carrie Moore ile hayatını birleştirdi. Sembene, 1975'te iktidarsızlık teması üzerinden burjuvaziyi hicveden Xala filmini hem yazdı hem de beyaz perdeye taşıdı. 1977'de çektiği Ceddo ise sömürgeciliğe karşı mücadeleyi anlatan bir başyapıt olarak tarihe geçti. Yönetmen, Camp de Thiaroye, Guelwaar, Faat Kiné gibi filmlerden sonra 2004 yılında son filmi Moolaadé'yi çekti. Bu film ona Cannes'da Belirli Bir Bakış Ödülü getirdi. Kariyeri boyunca 1979 Moskova Uluslararası Film Festivali'nde sinemaya katkı onuru ve Venedik Film Festivali Jüri Büyük Ödülü gibi prestijli ödüller kazandı. Yazar ayrıca 1981'de Le dernier de l'Empire ve 1987'de Niiwam adlı kitapları kaleme aldı.

Sanatçının öne çıkan bazı eserleri şunlardır:

• Le Docker Noir (1956) - Yazarlık kariyerini başlatan ilk romanı
• La Noire de... (1966) - Sinema dünyasında çığır açan ilk uzun metrajlı filmi
• Moolaadé (2004) - Cannes Film Festivali'nde ödül kazanan son sinema eseri

Sarayda Buz Kesen Bir Başkaldırı

Batı dünyasında kazandığı büyük başarılar, Sembene'yi emperyalist güçlerin de radarına kararlıca soktu. İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth'in davetiyle onur ödülünü almak için Londra'ya giden 74 yaşındaki usta sanatçı, tören kürsüsüne çıktığında tüm dünyayı derinden sarsacak tarihi bir başkaldırıya imza attı. Kraliçe'nin yüzüne bakarak konuşmasına İngilizce devam etmeyeceğini söyleyip kendi öz dilinde hitap etmeye başladı. Konuşmasında geçmişte ellerinde İncil ile gelen İngilizlerin, dua öğretme bahanesiyle tüm Afrika topraklarına el koyduğunu sert sözlerle ifade etti. Getirilen din ve yabancı dilin kendilerini sadece itaatkâr birer köle yaptığını belirten Sembene, özgürlük mücadelelerinde de silahla birbirlerine kırdırıldıklarını dile getirdi. Kendi kardeşleriyle savaşan, dünyayı İncil ve İngilizceden ibaret sanan nesiller yaratıldığını söyledi. Atalarının zincirlenerek büyük şehirlere köle yapıldığını, o devasa binaların, caddelerin ve kiliselerin aslında insan etinin üzerine inşa edildiğini vurguladı. Emperyalizmin yer altındaki petrol için kendi insanlarını katlettiğini, topraklara ilaçlar dökerek büyük acılar çektirdiğini cesurca açıkladı. Gönüllü doktorların getirdiği yeni biyolojik silahları, ilaçları ve sömürüden ibaret olan yiyecek yardımlarını reddettiklerini haykırdı. Masallarını ve şarkılarını unutturan o fakir dili kabul etmediklerini söyledi. Çağdaş dünyadaki yüzeysel sanat kuramlarına, batının sığ felsefesine ve şovenist hukukuna meydan okuyan sanatçı, onurlu bir Afrikalı olarak tüm Avrupa'yı topraklarından kovduklarını belirtti. İnsanların onurlu doğduğunu ve hiçbir kraliçenin vereceği onura ihtiyaç duymadıklarını söyleyerek ödülü almadan tören salonunu terk etti. Sembene'nin bu tavizsiz duruşu karşısında sarayda adeta hava buz kesti.