Modern kimya biliminin temelini atan Rus kimyager ve mucit Dimitri İvanoviç Mendeleev, 8 Şubat 1834 tarihinde Sibirya'nın Tobolsk kentinde hayata gözlerini açtı. Bilim dünyasına büyük katkılar sunan dahi araştırmacı, elementleri sınıflandırmak için geliştirdiği ünlü Periyodik Tablo'nun öncü yaratıcısı olarak tanınmaktadır. Çalışmaları çığır açıcı niteliktedir. Genç yaşta karşılaştığı zorluklara rağmen St. Petersburg'da tamamladığı eğitimiyle dünya çapında bir otorite haline gelmiştir.
Sibirya'dan St. Petersburg'a Ulaşan Azim Dolu Yıllar
Tobolsk'ta 17 kardeşin en küçüğü olarak dünyaya gelen Dimitri'nin hayatı, babasının vefatıyla büyük bir dönüm noktası yaşadı. Ailesinin geleceği için çabalayan fedakar annesi, oğlunun daha iyi bir eğitim alabilmesi amacıyla onu batıya götürmeye karar verdi. Bu doğrultuda 1849 yılında çarlık Rusyası'nın kalbi konumundaki St. Petersburg'a yerleştiler. Mendeleev, buradaki Main Pedagogical Institute'e kaydoldu ve yükseköğrenimini bu seçkin kurumda sürdürdü. Ancak mezuniyetinin hemen ardından sağlık sorunları baş gösterdi. Yakalandığı tüberküloz hastalığı nedeniyle Karadeniz'in kuzey kıyısında yer alan Kırım Yarımadası'na gitmek zorunda kaldı. Ilıman iklimiyle bilinen Simferopol'deki lisede bilim şefliği görevini yürüterek hem mesleğine adım attı hem de sağlığına kavuştu. Bu çabalar sonuçsuz kalmadı. Tamamen iyileşen genç bilim insanı, 1857 senesinde araştırmalarına devam etmek üzere yeniden St. Petersburg'a geri döndü.
Sanayiden Akademiye Ulaşan Çok Yönlü Bir Kariyer
Mendeleev, 1859 ile 1861 yılları arasında sıvıların kılcallığı ve spektroskop üzerine yoğun çalışmalar gerçekleştirdi. Bu dönemde spektroskop cihazıyla ilgili kaleme aldığı ilk akademik kitabı 1861 yılında yayımlanırken, genç bilim insanının sergilediği bu üstün başarı kısa sürede tüm bilim çevrelerinin dikkatini üzerine çekmeyi başardı. Böylece ünü hızla yayıldı. Hayatındaki bu hızlı gelişmeler sürerken, 1862 senesinde Feozva Nikitichna ile dünya evine girdi. Evliliğinden bir yıl sonra, 1863'te hem St. Petersburg Technological Institute hem de St. Petersburg Üniversitesi bünyesinde kimya profesörlüğü unvanını aldı. Bu kürsülerdeki derslerini dört yıl boyunca başarıyla sürdürdükten sonra uluslararası araştırma merkezlerinde çalışmak üzere yola çıktı. Fransa ve Almanya'da önemli incelemelerde bulunurken Avogadro Hipotezi hakkındaki hararetli bilimsel tartışmalara da doğrudan dahil oldu. Ufku geniş bir araştırmacı olan Mendeleev, o dönem petrol sektöründe büyük atılımlar yapan Pennsylvania'ya ulaştı. Bölgede yeni açılan ilk petrol kuyusunu bizzat yerinde inceledi. Ülkesine döndüğünde ise bu deneyimlerinden faydalanarak ticari bir damıtma yöntemi geliştirdi ve Rusya'nın ilk petrol rafinerisinin faaliyete geçmesine öncülük etti.
Kimya Dünyasını Aydınlatan Eşsiz Miras: Periyodik Cetvel
Mendeleev'in bilim tarihindeki asıl büyük devrimi St. Petersburg Üniversitesi'nde görev yaptığı yıllarında gerçekleşti. Elementlerin kendi aralarındaki düzenliliklerini araştıran ünlü kimyager, yaptığı sıralamalar sonucunda meşhur Periyodik Cetvel'i inşa etti. Bu başarı büyük yankı uyandırdı. Sistematik tablosundaki elementler arasındaki kimyasal ve fiziksel geçişleri titizlikle inceleyen Mendeleev, o dönemde henüz hiç kimse tarafından keşedilmemiş birçok elementin doğada var olduğunu büyük bir cesaretle öngördü. Sadece varlıklarını söylemekle kalmadı, bu gizemli elementlerin fiziksel ve kimyasal muhtemel özelliklerini de yüksek bir isabetle belirledi. Doğada var olduğunu ileri sürdüğü elementlerin bazılarının birkaç sene içerisinde peş peşe keşedilmesi, periyodik sistemin önemini ve dehasını tüm dünyaya kanıtladı.
Bilime sağladığı katkılar sadece periyodik tabloyla sınırlı kalmadı. İzomorfizm üzerine yürüttüğü çalışmalarla jeokimya biliminin doğuşuna ve gelişmesine öncülük etti. Ayrıca ortaya koyduğu hidrat teorisi sayesinde seçkin bir fizikokimyacı olduğunu da kanıtladı. Kimya ve fizik dünyasında derin izler bırakan Mendeleev'in başlıca çalışma alanları ve eserleri şunlardır:
- Kimyanın İlkeleri adlı ufuk açıcı ders kitabı
- Sıvıların kılcallığı ve spektroskop üzerine gerçekleştirdiği öncü araştırmalar
- Jeokimyanın temellerini atan izomorfizm çalışmaları
- Fizikokimya alanındaki dehasını kanıtlayan hidrat teorisi
Bu büyük zeka, periyodik tabloyu tasarladığı dönemde insanlık yalnızca 63 element biliyordu. Yıllar geçtikçe bu sayı arttı ve kendisinin 2 Şubat 1907'de St. Petersburg'da yakalandığı ağır grip yüzünden 73 yaşında vefat etmesinin ardından bilinen element sayısı 86'ya ulaştı. Ölümüyle tüm bilim camiası yasa boğulurken, çalışmalarının değeri zaman geçtikçe daha iyi kavrandı. Saygın bilginin anısını yaşatmak adına Ay'daki bir kratere ve periyodik sistemin 101 numaralı elementine Mendeleyev ismi verilerek adı ölümsüzleştirildi.