Mihail Sergeyeviç Gorbaçov, yirminci yüzyılın son çeyreğinde dünya siyasetine yön veren en önemli liderlerden biridir. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nin son devlet başkanı olarak görev yapan ünlü politikacı, 30 Ağustos 2022 tarihinde Moskova'da doksan bir yaşında hayata gözlerini yumdu. Kuzey Kafkasya bozkırlarında başlayan ömrünü, küresel dengeleri sarsan reformlarla taçlandıran Gorbaçov, 1985 ile 1991 yılları arasında yürüttüğü politikalarla Soğuk Savaş dönemini sonlandırdı. Batı dünyasıyla kurduğu sıcak diyaloglar ve nükleer silahsızlanma adımları sayesinde 1990 yılında Nobel Barış Ödülü'ne layık görüldü.
Kafkasya'dan Moskova'ya Uzanan Gençlik Yılları
Gorbaçov, 2 Mart 1931 günü Kuzey Kafkasya bölgesinde yer alan Stawropol'un Privolye köyünde dünyaya gözlerini açtı. Çocukluk yılları, Sovyet tarihinin en baskıcı dönemlerinden biri olan Stalin devrinde geçti. Dedesi tarafından henüz küçük yaşlardayken partinin öğrenci yetiştirme koluna gönderilerek siyasi eğitim almaya başladı. İkinci Dünya Savaşı'nın yıkıcı etkilerini ailesiyle birlikte doğrudan tecrübe etti. Yaşadıkları bölgenin Alman işgaline uğraması sebebiyle 1943 yılında göç etmek zorunda kaldılar. Savaş sonrasında, 1946 ile 1950 yılları arasında çiftlikte çalışarak aile bütçesine katkı sağladı. Eğitim hayatı devam ederken bir yandan tarla işlerini yürüten Gorbaçov, özellikle matematik ve tarih derslerindeki başarısıyla dikkat çekti. Başarılı lise eğitiminin ardından, 1950 yılında Moskova Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girerek yükseköğrenimine başladı.
Üniversite yılları, Gorbaçov'un hem özel hem de siyasi hayatının dönüm noktası oldu. 1952 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi'ne katılarak aktif politikaya adım attı. Üniversite sıralarında tanıştığı Raisa Maksimovna Titarenko ile 25 Eylül 1953 tarihinde dünya evine girdi. Hukuk fakültesini 1955 yılında bitirdikten sonra memleketi Stawropol'a dönen genç hukukçu, Genç Komünistler Birliği bünyesinde görev almaya başladı. Teşkilat içerisinde basamakları hızla tırmanan Gorbaçov, şu önemli mevkilerde bulundu:
- 1970 yılında Stawropol teşkilatının birinci sekreterliği görevi,
- 1978 yılında tarım sorumlusu olarak seçildiği parti sekretaryası üyeliği,
- 1980 yılında getirildiği Politbüro asil üyeliği,
- 1985 yılında üstlendiği Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreterliği.
Glasnost, Perestroyka ve Soğuk Savaş'ın Sonu
Konstantin Çernenko'nun vefatının ardından 1985'te göreve gelen Gorbaçov, ülkenin içe kapalı dış politika çizgisini tamamen değiştirdi. Amerika Birleşik Devletleri ile sıcak ilişkiler kurarak nükleer silahsızlanma adımları attı. Bu doğrultuda 1985 yılında Cenevre'de, 1986'da ise Reykjavik'te ABD Başkanı Ronald Reagan ile tarihi zirveler gerçekleştirdi. 1987 yılı başlarında ülke ekonomisini canlandırmak adına mecliste kabul edilen Glasnost (Açıklık) ve Perestroyka (Yeniden Yapılandırma) reformlarını başlattı. Aynı yıl Avrupa ve Asya'daki orta ile kısa menzilli füzelerin imha edilmesini onayladı. Ancak Ekim Devrimi'nin 70. yıl kutlamalarında Josef Stalin ve Lev Troçki'ye yönelik getirdiği eleştiriler, parti içinde büyük tepki çekti.
Tarihler 1988'i gösterdiğinde devlet başkanlığı makamına getirilen Gorbaçov, alkol tüketimi ve yolsuzluklara karşı büyük kampanyalar başlattı. Yeni ve genç kadrolar atayarak yönetimi gençleştirmeyi hedeflese de ekonomik reformlar beklenen büyümeyi sağlamadı. 1989'da yeniden parlamento başkanı seçilmesine rağmen Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan ve Türkistan'da milliyetçi duygularla hareket eden maden işçileri greve gitti. Ekonominin kötü gidişatı üzerine 9 Eylül 1990'da Helsinki'de ABD Başkanı George Bush ile görüşen Gorbaçov, barışçıl dış politikası nedeniyle aynı yıl Nobel Barış Ödülü ile ödüllendirildi.
Darbe Girişimi ve Sovyetlerin Dağılışı
Ülkedeki ekonomik kriz, sosyalist rejimin devamını isteyenler ile kapitalist sisteme geçilmesini savunanlar arasında derin bölünmelere yol açtı. Gorbaçov'un komünist sistemi yeterince desteklemediğini öne süren ordu ve KGB birimleri, 19 Ağustos 1991 tarihinde darbe girişiminde bulundu. Darbenin başarısız olmasıyla Gorbaçov 22 Ağustos'ta göreve döndü; fakat Boris Yeltsin ile giriştiği siyasi mücadele iç kargaşayı artırdı. 8 Aralık 1991'de 11 devletin katılımıyla Bağımsız Devletler Topluluğu'nun kurulmasıyla Sovyetler Birliği fiilen sona erdi. Bu gelişmelerin ardından Mihail Gorbaçov, 25 Aralık 1991 akşamı yayımladığı bildiriyle görevinden kendi isteğiyle istifa ettiğini duyurdu.
Siyaset Sonrası Yaşamı ve Dünya Sahnesindeki Mirası
Siyaset sonrasında da ABD ile ilişkilerini sürdüren eski lider, Carleton Üniversitesi ve Münster Üniversitesi gibi kurumlardan fahri doktor unvanları aldı. 2005 yılında Point Alpha Ödülü'ne layık görüldü. Ocak 2007'de yeni bir parti kurma sinyalleri vermiş olsa da aktif politikaya bir daha geri dönmedi. Gorbaçov, tüm dünyada Soğuk Savaş'ı bitiren lider olarak anılmaya devam etmektedir.