Mesut Pezeşkiyan, 5 Temmuz 2024 tarihinde gerçekleştirilen cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda oyların yüzde 53,7'sini kazanarak İran İslam Cumhuriyeti'nin 9. Cumhurbaşkanı oldu. Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin trajik bir helikopter kazasında yaşamını yitirmesinin ardından düzenlenen bu erken seçim, ülkenin siyasi tarihinde yeni bir sayfa açtı. Reformist çizgisiyle bilinen hekim ve siyasetçi Pezeşkiyan, Tebriz ve ülkenin batısındaki etnik kimliğiyle de öne çıkan önemli bir figürdür.
Tıp Eğitiminden Cephe Hattına: Bir Hekimin Portresi
Mesut Pezeşkiyan, 29 Eylül 1954 tarihinde İran'ın Mahabad kentinde dünyaya geldi. Soyadı Farsça dilinde "Doktorlar" anlamına gelen Pezeşkiyan, lise eğitimini 1973 yılında tamamladıktan sonra zorunlu askerlik görevini yerine getirmek amacıyla Zabol kentine taşındı. Askerlik vazifesi esnasında tıp bilimine derin bir ilgi duymaya başlayan genç Pezeşkiyan, vatani görevini bitirir bitirmez memleketine dönerek tıp fakültesine adım attı. Akademik hayatını yüksek başarıyla tamamladı. Genel tıp alanından dereceyle mezun oldu. Tıp alanındaki yetkinliği, ona ilerleyen yıllarda akademik ve idari kapıları da ardına kadar açacaktı.
1980 ile 1988 yılları arasında yaşanan İran-Irak Savaşı sırasında Pezeşkiyan, hekim kimliğiyle en ön saflarda yer aldı. Cephede hem savaşçı hem de doktor olarak bilfiil görev üstlenirken, bölgeye tıbbi ekiplerin ulaştırılması ve sağlık hizmetlerinin koordinasyonunda kritik sorumluluklar üstlendi. Pratisyenlik eğitimini 1985 yılında bitirdi. Hemen ardından üniversitede fizyoloji dersleri vermeye başladı. Çatışmaların sona ermesiyle birlikte akademik kariyerine yoğunlaşan Pezeşkiyan, Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesi bünyesinde genel cerrahi ihtisasını gerçekleştirdi. Üstün başarısı doğrultusunda, 1993 yılında İran Tıp Bilimleri Üniversitesi üzerinden kalp cerrahisi yan dal uzmanlığını elde etti. Bir yıl sonra, aynı Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesi'nin rektörlük makamına getirilerek bu görevi tam beş yıl boyunca başarıyla sürdürdü.
Meslek hayatındaki başarılarının yanı sıra, Pezeşkiyan'ın kişisel yaşamı büyük bir ailevi trajediyle sarsıldı. Kendisi gibi tıp dünyasından olan jinekolog eşini ve bir evladını 1993 yılında yaşanan feci bir trafik kazasında kaybetti. Eşinin vefatından sonra hiç evlenmedi. Üç çocuğunu da tek başına büyüttü. Kimya alanında yüksek lisans derecesine sahip olan kızı Zahra Pezeşkiyan, sonraki yıllarda Jam Petrokimya bünyesinde görev yaparak babasının gurur kaynaklarından biri haline geldi.
Parlamentodan Cumhurbaşkanlığına Uzanan Siyasi Yolculuk
Pezeşkiyan'ın idari tecrübesi, 1997 yılında Muhammed Hatemi hükümetinde Sağlık Bakanı Yardımcısı olarak görev almasıyla ulusal düzeye taşındı. Sağlık seçtöründeki reformist yaklaşımları sayesinde dört yıl sonra, 2001-2005 yılları arasında yürütmek üzere Sağlık ve Tıbbi Eğitim Bakanı olarak kabineye atandı. Bakanlık döneminin ardından rotasını yasama organına çeviren deneyimli siyasetçi, Tebriz bölgesini temsilen üst üste beş kez İran İslami Danışma Meclisi'ne seçilmeyi başardı. Meclisteki güçlü duruşu ve uzlaşmacı yapısı nedeniyle 2016 ile 2020 yılları arasında parlamentonun Birinci Başkan Yardımcılığı görevini üstlendi.
Siyasi kariyerinde en üst makamları hedefleyen Pezeşkiyan, ilk olarak 2013 yılındaki cumhurbaşkanlığı yarışına girdi ancak daha sonra adaylıktan çekilme kararı aldı. 2021 yılındaki seçimlerde şansını tekrar denemek istese de o dönem adaylığı yetkili kurullar tarafından veto edilerek reddedildi. Dönüm noktası Reisi'nin ani vefatı oldu. Oluşan siyasi boşluğu doldurmak üzere ilan edilen erken seçimlerde reformist kanadın en güçlü ismi olarak yeniden sahneye çıktı.
28 Haziran 2024 tarihinde gerçekleştirilen ilk tur cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oyların yüzde 43'ünü alarak muhafazakar rakibi Said Celili'nin önünde birinci sırada yer aldı. İlk turda kazanan çıkmadı. Seçimler böylece 5 Temmuz 2024 tarihindeki ikinci tura kaldı. Kıran kırana geçen bu kritik turda seçmenlerin yüzde 53,7'sinin desteğini arkasına alan Pezeşkiyan, rakibini geride bırakarak İran'ın 9. Cumhurbaşkanı ilan edildi. Göreve gelişinin ardından yaptığı açıklamalarda, dış politika dahil genel stratejileri belirleme yetkisinin Dini Lider Ayetullah Ali Hamaney'de olduğunu kabul ederek, ülkenin en üst otoritesinin kararlarına sadık kalacağını ilan etti.
Kültürel Kimliği, İnanç Dünyası ve Toplumsal Duruşu
İran meclisinde 26 Şubat 2016 tarihinde yaptığı bir konuşmada Pezeşkiyan, Türk kimliğini açıkça ve gururla dile getirdi. Yaradan'ın kendisini bir Türk olarak var ettiğini belirten siyasetçi, hiç kimsenin etnik kimliklerle veya dillerle alay etmeye hakkı olmadığını vurguladı. Ülkedeki Türklerin ve diğer etnik grupların, anayasanın 15. maddesi tahtında kendi dillerinde eğitim alma, yazma ve konuşma haklarının korunması gerektiğini savundu. Spora olan ilgisiyle de bilinen devlet adamı, Tebriz merkezli Traktör takımını desteklemektedir.
Siyasi kimliğinin ötesinde dini hassasiyetleriyle de tanınan Pezeşkiyan, iyi bir Kur'an öğretmeni olup Şii dünyasının en değerli kaynaklarından biri kabul edilen Nehcü'l-Belaga metinlerinin de düzenli okuyucusudur. İki komşu ülke arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesine de büyük katkı sunan siyasetçi, İran-Türkiye Dostluk Derneği'nin aktif üyeleri arasında yer almaktadır.