Tarihin en hareketli dönemlerinden birine damgasını vuran Rus siyasetçi Boris Nikolayeviç Yeltsin, 1 Şubat 1931 tarihinde Yekatarinburg'un Sverdlovsk köyünde, toprağa bağlı bir çiftçi ailesinin üyesi olarak dünyaya geldi. Sovyetler Birliği'nin çöküş sürecinde üstlendiği cesur ve agresif liderlikle modern Rusya Federasyonu'nun ilk devlet başkanı olmayı başaran Yeltsin, tankların üzerine çıkarak darbecilere meydan okuması ve aldığı radikal kararlarla dünya siyaset sahnesinde silinmez izler bıraktı. Kova burcunun özgür ruhunu taşıyan bu karizmatik lider, 23 Nisan 2007 günü yaşama veda ettiğinde arkasında yepyeni bir ülke düzeni bırakmıştı.
Sıradışı Bir Gençlikten İnşaat Mühendisliğine
Sibirya'nın zorlu şartlarında büyüyen Yeltsin'in gençliği de en az siyasi yaşamı kadar fırtınalı geçti. Henüz 11 yaşındayken arkadaşlarıyla birlikte askeri bir depodan aşırdığı el bombasının infilak etmesi sonucu sol baş parmağını kaybetti. Bu kaza onun şekillenen karakterinin ilk sert sınavıydı. Eğitim hayatına başarıyla devam eden Yeltsin, 1955 senesinde Ural Politeknik Enstitüsü'nden inşaat mühendisi diplomasını aldı. Mezuniyetinin ardından şantiyelerde yöneticilik yaptı. Pratik zekası ve yeteneğiyle kısa sürede öne çıktı.
Moskova Yolculuğu ve Radikal Reform Süreci
Yeltsin'in politika dünyasına adım atması 1961 yılında Sovyetler Birliği Komünist Partisi'ne katılmasıyla gerçekleşti. Parti hiyerarşisinde gösterdiği yüksek performans sayesinde basamakları büyük bir hızla tırmandı. Sverdlovsk bölgesinin parti birinci sekreteri olarak görev yaptıktan sonra, dönemin SSCB lideri Mihail Gorbaçov tarafından Moskova'ya davet edildi. Ekim 1985'te Komünist Partisi'nin Moskova Şefi koltuğuna oturan siyasetçi, kısa sürede Gorbaçov'un ılımlı yenilikçi çizgisine karşı çıkan ve çok daha keskin dönüşüm çalışmalarını arzulayan muhalif kesimlerin sesi oldu. Siyaset kulislerinde 'hızlı reformcu' olarak anılan Yeltsin, Gorbaçov ile yaşadığı derin fikir ayrılıkları neticesinde, partinin 1990 yılındaki 28. Kongresi'nde görevinden istifa ettiğini dünyaya duyurdu.
Darbenin Karşısında Bir Kahraman ve Rusya'nın Lideri
Partiden ayrılışından sonra halk nezdindeki popülerliği daha da artan Yeltsin, Sovyetler Birliği resmen dağılmadan hemen önce, Haziran 1991'de düzenlenen ilk serbest seçimlerde Rusya Federasyonu Devlet Başkanlığı seçimini yüzde 57,3 gibi büyük bir oy oranıyla kazandı. Ağustos 1991'de tutucu komünist grupların Mihail Gorbaçov'a yönelik gerçekleştirdiği askeri darbe teşebbüsü sırasında tankın üzerine çıkarak direnişin sembolü hâline geldi. Darbecileri sert biçimde kınayan ve halkı direnişe çağıran Yeltsin, girişimin çökertilmesinde ve Gorbaçov'un yeniden yönetime gelmesinde başrolü oynadı. Elde ettiği bu muazzam prestijle birlikte kısa sürede asıl gücün kendisinde olduğunu gösterdi. Anayasaya aykırı kararnameler ışığında Komünist Parti'yi tamamen yasaklayarak tüm varlıklarına el koydu. Siyasi ve ekonomik yöndeki geniş kapsamlı dönüşüm projeleri için parlamentodan olağanüstü yetkiler alan lider, kısa süre sonra yaşanacak büyük ayrılışın zeminini hazırladı.
Sovyetler'in Sonu ve BDT'nin Kurulması
8 Aralık 1991'de Ukrayna ve Beyaz Rusya devlet başkanlarıyla bir araya gelen Yeltsin, Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) adı verilen yeni yapının kuruluşunu tüm dünyaya ilan etti. 21 Aralık tarihine gelindiğinde ise geriye kalan 12 cumhuriyetten 11'i de bu yeni topluluğa entegre oldu. Gorbaçov ile birlikte bu birliğin Sovyetler Birliği'nin yerini alacağının açıklanmasının ardından, 25 Aralık 1991 günü Gorbaçov devlet başkanlığından resmen çekildi. Böylece SSCB tarihe karşırken Boris Yeltsin de Rusya'nın tek ve tartışmasız hâkimi konumuna yükseldi. Yıllar sonra bu dönemi değerlendiren Gorbaçov, kendisini iktidardan eden bu isim hakkında, 'Onu Sibirya'dan Moskova'ya asla getirmemeliydim, bu benim en büyük hatalarımdan biri oldu' diyerek pişmanlığını dile getirecekti.
Tankların Gölgesinde Siyaset ve Çeçenistan Savaşı
Yeltsin'in iktidar dönemi sakin geçmedi. Ekim 1993'te, devlet başkanlığı yetkilerini kısıtlama arayışında olan Rusya Parlamentosu'nun alt kanadı Duma ile büyük bir anayasa krizine girdi. Bu yetki çatışmasını tanklar yardımıyla çözdü. Parlamento binasını ateşe tutturan lider, muhaliflerini tutuklattı. Kriz sonrasında düzenlenen yeni parlamento seçimlerini Yeltsin yanlısı adaylar kazandı. Hemen ardından halkoyuna sunulan anayasa değişikliğiyle birlikte, dünya üzerinde benzerine az rastlanan olağanüstü güçlere sahip oldu:
- Parlamentonun aldığı kararları geçersiz kılma yetkisi,
- Meclisin devlet başkanına güvensizlik oyu verememesi,
- Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin hiçbir parlamento müdahalesi olmadan doğrudan uygulanabilmesi.
Ancak kazandığı bu güçlere rağmen siyasi başarıları kalıcı olamadı. Aralık 1994'te başlattığı Çeçenistan harekâtından iki yıl sonra yenilgiyle ayrılmak zorunda kaldı.
Görevi Putin'e Devrederek Siyasetten Çekilmesi
Yaşanan tüm bu sarsıntılara rağmen 1996 yılında gerçekleştirilen seçimlerde ikinci defa yönetime seçildi. Fakat Çeçenistan'da süregiden çatışmalar, ülkeyi sarsan ağır ekonomik kriz ve sık sık düşüp kurulan hükümetlerin yarattığı istikrarsızlık lideri fazlasıyla yordu. Görev süresinin dolmasına birkaç ay kala, Aralık 1999'da koltuğunu dönemin başbakanı Vladimir Putin'e devrettiğini ilan ederek aktif siyasi kariyerini noktaladı. Emeklilik günlerini sağlık sorunlarıyla geçiren Rus lider, 23 Nisan 2007'de kalp yetmezliği sebebiyle 76 yaşında hayata gözlerini yumdu.