Modern tıp dünyasında cerrahi müdahalelerin seyrini kökten değiştiren İngiliz hekim Joseph Lister, 5 Nisan 1827 tarihinde Londra'nın Essex bölgesindeki Upton House'da dünyaya geldi. Döneminin en büyük kabuslarından biri olan ameliyat sonrası enfeksiyon ölümlerine karşı karbolik asit bazlı sterilizasyon yöntemini geliştirerek milyonlarca hastanın hayata tutunmasını sağladı. Hem teorik eğitimi hem de babasıyla kurduğu yakın dostluk sayesinde bilimsel merakını hiç kaybetmeyen bu sıra dışı cerrah, mikropların yaralardaki etkisini keşederek ameliyathaneleri güvenli alanlara dönüştürmeyi başardı.
Sıkı Bir Disiplinden Edinburgh Cerrahisine Uzanan Yol
İngiliz Quaker mezhebine mensup muhafazakar bir ailede yetişen Joseph Lister, inançları gereği her eğitim kurumuna kabul edilmiyordu. Bu sebeple Londra ve Hertfordshire bölgelerindeki Quaker okullarında okuduktan sonra özel hocalardan son derece ciddi dersler aldı. Babası Joseph Jackson Lister, mikroskobu geliştiren seçkin bir bilim insanı olarak Kraliyet Cemiyeti'ne kabul edilmişti. Aile içindeki bu entelektüel hava, genç Lister'ın yetişme tarzını doğrudan etkiledi. Gençliğinde siyah uzun paltosu, şakaklarına inen favorileri ve sessiz duruşuyla oldukça tuhaf görünen bu genç, aslında neşeli bir karaktere sahipti. Boş vakitlerinde açık havada yüzmeyi ve jimnastik yapmayı çok seven Lister, babasıyla ömür boyu sürecek derin bir dostluk kurdu. Yaptığı tüm deneyleri mektuplarla babasına aktarırken, babasının asık suratlı fakat gururlu tavrı onu daima motive ediyordu.
Londra Üniversitesi'ne adım attığında gelecekte dünyayı sarsacak bir deha olduğuna dair hiçbir işaret taşımıyordu. İnce yapılı, orta boylu ve zeki bakışlı bu delikanlı, 1847 yılında edebiyat lisansını tamamladıktan sonra tıp dünyasına yöneldi. Zorlu bir eğitimin ardından 1852'de hekimlik diplomasını aldı ve cerrah James Syme'ın yanında asistanlık yapmak üzere İskoçya'nın Edinburgh şehrine taşındı. Edinburgh Kraliyet Hastanesi'nde çalışırken hocasının kızı Agnes Syme ile tanışan Lister, genç kadınla 1856 yılında hayatını birleştirdi. Agnes, Lister'ın sadece eşi değil, aynı zamanda araştırmalarında ona eşlik eden en yakın çalışma ortağı oldu. Tıp kariyerindeki başarı basamaklarını hızla tırmanan Lister, 33 yaşına geldiğinde Glasgow Üniversitesi'nde prestijli bir cerrahi profesörlüğü kadrosuna atandı.
Pasteur'den İlham Alan Hijyen Devrimi ve Karbolik Asit
Lister, Glasgow Royal Infirmary bünyesinde çalışmaya başladıktan sonra yaraların iltihaplanma süreçlerini yakından inceledi. O dönemde cerrahlar hastaları başarılı şekilde ameliyat etseler bile, ameliyat sonrasındaki enfeksiyonlar nedeniyle ölüm oranları korkutucu boyutlardaydı. Genç profesör, yaralardaki çürüme ve iltihaplanmanın gizemini çözmek için kan pıhtılaşması mekanizmalarını araştırıyordu. Tam da bu süreçte, Fransız bilim insanı Louis Pasteur'ün 1865 yılında yayımladığı mikrop teorisi Lister'ın ufkunu açtı. Pasteur, sıvıların bozulmasına havada bulunan mikroskobik canlıların sebep olduğunu kanıtlamıştı. Lister, bu kuramdan yola çıkarak ameliyat sonrası hastaların hayatını kaybetmesinin de havadan bulaşan benzer bakteriler yüzünden gerçekleştiğini fark etti.
Mikroplarla mücadele etmek için bir yöntem geliştirmesi gerekiyordu fakat Pasteur'ün önerdiği ısıtma veya filtreleme teknikleri canlı dokular üzerinde uygulanamazdı. Çözümü kimyasal yöntemlerde arayan hekim, kanalizasyon temizliğinde de kullanılan karbolik asit çözeltisini ameliyathaneye taşımaya karar verdi. 1861 yılından itibaren tıp dünyasına kazandırdığı antiseptik ilkeler doğrultusunda, yarayla temas eden her noktayı bu asitle temizlediği ilk başarılı operasyonunu gerçekleştirdi. Bu doğrultuda antisepsi yöntemini uygularken şu unsurların temizliğine azami özen gösterdi:
- Operasyon esnasında kullanılan tüm cerrahi aletler,
- Hekimlerin ve yardımcı personelin elleri,
- Hastanın vücudundaki yara bölgesi ve çevresi.
Bu yenilikçi yaklaşım sayesinde cerrahi yaraların enfeksiyon kapma ihtimali neredeyse tamamen ortadan kalktı. Ameliyat masalarında yaşanan trajik kayıpların yerini mucizevi iyileşmeler alırken, cerrahi operasyonlar can kurtaran güvenilir birer disipline dönüştü.
Bilim Dünyasının Zirvesine Yükseliş ve Büyük Miras
Glasgow'daki sekiz başarılı yılın ardından 1877 yılında Londra Kraliyet Üniversitesi Hastanesi'ne tayin edilen Lister, geliştirdiği antiseptik cerrahi sistemini tüm dünyaya yaymaya devam etti. Başlangıçta şüpheyle karşılanan bu yöntem, zamanla tıp otoriteleri tarafından kabul gördü ve küresel bir standart haline geldi. 1891 yılında İngiliz Koruyucu Tıp Enstitüsü'nü kurarak aşı ve bağışıklık araştırmalarına öncülük etti. Bu kurum, daha sonra Edward Jenner'ın anısına ithaf edildi ve nihayetinde 1903'te doğrudan "Lister Enstitüsü" adını alarak Londra Üniversitesi'nin saygın bir parçası oldu. Lister, bilim dünyasına sunduğu katkılardan dolayı 1897'de Kraliçe Victoria tarafından Baron unvanıyla onurlandırılarak Lordlar Kamarası'na giren ilk tıp hekimi unvanını kazandı. 10 Şubat 1912'de 85 yaşındayken Walmer'da hayata gözlerini yuman bu dahi cerrah, arkasında milyonlarca insanın kurtulmasını sağlayan steril bir tıp mirası bıraktı.