Fransız tıp ve botanik dünyasının en önemli öncü isimlerinden biri olan Joseph Pitton de Tournefort, 5 Haziran 1656 tarihinde Fransa'nın Aix-en-Provence kentinde ışığa gözlerini açmıştır.
Erken yaşlarda doğa ve bitki alemine duyduğu büyük merakla öne çıkan bu dahi isim, yaşamı boyunca ülkemizin topraklarını da içine alan devasa bir coğrafyada keşifler yapmıştır.
Genç yaşta rahip olması için baskı yapan babasının vefatı üzerine ilahiyat eğitimini yarıda bırakarak tutkusu olan doğa araştırmalarına yöneldi.
Kendisine bir geçim kaynağı yaratmak adına tıp eğitimi alarak hekimlik mesleğini seçse de aklı her zaman bitki bilimindeydi.
Bu tutku, onu Montpellier'ye taşıdı.
Hayatını bilime adayan Tournefort, 28 Aralık 1708'de Paris'te yaşamını yitirene dek bitki sınıflandırma yöntemleriyle bilim dünyasına yön vermiştir.
Kürsüden Doğa Gezilerine Uzanan Bilim Yolculuğu
Genç araştırmacı, yirmi üç yaşına geldiği 1679 senesinde hekimlik eğitimi almak amacıyla dönemin meşhur eğitim kurumu Montpellier Üniversitesi'ne kaydoldu.
Böylece botanik üzerine derinlemesine uzmanlaştı.
Teorik bilgilerin ötesine geçmek isteyen bilim insanı, dağları ve ovaları aşarak doğadakı canlı örneklerini yerinde incelemeyi amaçladı.
Bu doğrultuda yola çıkarak Cévennes ve Pireneler'in zorlu coğrafyalarını adımlayıp Barcelona'ya kadar ulaşan büyük bir araştırma gerçekleştirdi.
Bu sayede kısa sürede büyük bir saygınlık kazandı.
Takvimler 1683 yılını gösterdiğinde ise prestijli Paris Kraliyet Botanik Bahçesi kürsüsüne profesör olarak atandı.
Bu başarısının ardından 1688'de Paris'teki Jardin des Plantes'te de aynı görevi üstlendi ve yaşamının son gününe dek buradaki akademik çalışmalarını sürdürdü.
Uzun yıllar boyunca topladığı eşsiz bitki örneklerini ve yaptığı gözlemleri 1694 yılında hazırladığı Éléments de botanique isimli eserinde bir araya getirdi.
Kitap, içerdiği yüksek kalitedeki görsellerle ve detaylı çizimlerle kısa sürede bilim dünyasında yankı uyandırdı.
Tournefort, sınıflandırma metodunu tamamen çiçeğin ve meyvenin morfolojik yapısına dayandırdı.
Cinslerin tanımlanmasına verdiği önem sayesinde günümüzde dahi geçerliliğini koruyan bazı bitki cinslerini tanımlamayı başardı.
Her ne kadar bitkilerin cinselliği gibi bazı yeni teorilere karşı çıksa da ikili adlandırma (binomial nomenclature) sistemine önemli katkılar sağladı.
Her bitki türü için tek bir Latince cins ismi ve peşinden gelen tanımlayıcı kelimelerle modern botanik dilinin temel taşlarını döşedi.
Kralın Emriyle Doğu Seyahati ve Osmanlı Toprakları
Karlofça Antlaşması'nın ardından Fransa Kralı XIV. Louis'nin doğrudan talimatıyla devlet destekli büyük bir doğu seyahatine görevlendirildi.
Hükümet adına yeni bitki türleri bulmak ve botanik araştırmaları yapmak üzere 9 Mart 1700 günü Paris'ten ayrılarak yola koyuldu.
Ülkenin güneyindeki Marsilya limanında yaklaşık bir ay süreyle hazırlık yaptıktan sonra 23 Mayıs 1700'de bir hekim ve bir ressam eşliğinde Akdeniz'e açıldı.
Bu ünlü bilim seyahatinin ilk durağı, zengin bitki örtüsüne sahip olan Ege adaları oldu.
Tournefort ve beraberindeki heyet, başta Girit olmak üzere tam otuz beş ada ve adacığı ayrıntılı bir biçimde inceledi.
Ege'deki araştırmalarını Midilli adasında tamamladıktan sonra yelkenliyle Marmara Denizi üzerinden geçerek 1701 yılının Mart ayı sonunda imparatorluğun kalbi olan İstanbul'a ulaştı.
İstanbul'daki kısa konaklamasının ardından Nisan 1701'de Erzurum Valiliği görevine getirilen Köprülüzade Numan Paşa'nın maiyetine katılarak Karadeniz yolculuğuna başladı.
Deniz yoluyla yapılan bu yolculukta gemiyle;
- Amasra
- Sinop
- İnebolu
- Gerze
gibi liman kentlerine uğrayarak kırk günün sonunda Trabzon'a vardı.
Buradan Tiflis ve Erivan'a kadar gitti.
Ağustos 1701'de Erzurum'a geri döndükten sonra 13 Eylül 1701'de Tokat ve Ankara üzerinden Bursa'ya, oradan da İzmir'e ulaştı.
İzmir'de yedi ay kaldı.
Bu sürede zengin bitki örnekleri topladı.
Buradan Mısır ve Arabistan'a geçmeyi planlamasına rağmen yaşanan bazı gelişmeler nedeniyle planından vazgeçti.
Takvimler 13 Nisan 1702'yi gösterdiğinde İzmir limanından ayrılan yelkenli gemi, Livorno'daki kısa karantinanın ardından 3 Haziran 1702'de Marsilya'ya dönüş yaptı.
Bilim Yolunda Beklenmedik Bir Veda
Fransa'ya döndükten sonra getirdiği muazzam bitki koleksiyonunun sınıflandırılması ve büyük doğu seyahati kitabının yayıma hazırlanması süreçleri başladı.
Ancak bu değerli çalışmalar tamamlanamadan acı bir olay yaşandı.
Joseph Pitton de Tournefort, evinden çalıştığı botanik bahçesine doğru yürüdğü sırada geçirdiği bir araba kazası sonucunda ağır yaralandı.
Ünlü hekim ve botanikçi, aldığı yaralara yenik düşerek 28 Aralık 1708 tarihinde 52 yaşındayken Paris'te hayatını kaybetti.
Onun büyük keşif gezisini ve doğu kültürünü ayrıntılarıyla aktaran Relation d'un voyage du Levant adlı eseri ise ölümünden yıllar sonra, 1717 yılında iki cilt halinde basıldı.
Aynı yıl üç ciltlik Lyon baskısı da yapılarak bilim ve tarih meraklılarıyla buluştu.
Tournefort, geride bıraktığı doğu gözlemleri ve botanik mirası ile günümüz bilim tarihinin en saygın isimleri arasındaki yerini korumaktadır.