Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin modern diplomatik koridorlarına uzanan köklü bir çizgide; hekimlikten cephe subaylığına ve nihayetinde büyükelçiliğe kadar uzanan son derece çok yönlü bir portre karşımıza çıkmaktadır: Ahmed Hulusi Fuad Tugay. İstanbul'da 1890 yılında doğan Çerkes kökenli aydın, hekimlikten askerliğe ve nihayetinde diplomatlığa kadar uzanan başarılı bir ömür sürdü. Genç cumhuriyeti dünyanın farklı coğrafyalarında büyükelçi olarak temsil etti. Özellikle Mısır'da görev yaptığı yıllarda yaşanan siyasi krizler, onun adını tarihe altın harflerle kazıdı. Deneyimli diplomat, Türk dış politika tarihinde istenmeyen adam (persona non grata) ilan edilen ilk büyükelçi olmuştur. Kendisi, Osmanlı askeri elitinin seçkin ve saygın bir temsilcisi olarak yetişmiştir. Bu köklü aile mirası, onun hem eğitimini hem de geleceğini şekillendirdi.
Dr. Hulusi Fuad Tugay, fırtınalı ömrü boyunca şu temel uzmanlık alanlarında devlete hizmet etmiştir:
- Askeri tabiplik ve tıp doktorluğu
- Galiçya Cephesi ve Viyana'da askeri müfettişlik
- Hariciye teşkilatında elçilik ve büyükelçilik görevleri
Savaş Yılları, Tıbbi Misyon ve Cephe Analizleri
Müşîr Deli Fuad Paşa'nın oğlu olan Tugay, tıp eğitimi almış başarılı bir hekimdir. Vatansever bir subay olarak cephelerde sorumluluk üstlendi. Genç hekim, Genelkurmay tarafından Viyana'ya görevli gönderildi. Müfettiş sıfatıyla buraya giden genç hekim, Galiçya Cephesi'ndeki Osmanlı askerlerinin sağlık durumunu inceledi. Ayrıca cephe gerisindeki haberleşme ağını da düzenledi. Galiçya Cephesi, İmparatorluk sınırları dışındaki en çetin ve zorlu mücadele alanlarından biriydi. Buradaki sıhhi koşulların iyileştirilmesi, askerlerin savaşma azmi için son derece önemliydi. Edindiği izlenimleri ve cephe gerisindeki aksaklıkları içeren geniş kapsamlı bir rapor hazırlayarak askeri idareye sundu.
Diplomaside Yükseliş ve Tokyo'dan Avrupa'ya Uzanan Misyon
Savaşın ardından diplomasi kulvarına yönelen tecrübeli isim, 1921 yılında Osmanlı saray çevresiyle de bağlantılı olan ve ilk Türk kadın ressamlar arasında yer alan Emine Düriye Hanım ile hayatını birleştirdi. Eşinin Mısır Kralı I. Faruk'un kuzeni olması, onun sosyal çevresini ve diplomatik ilişkilerini derinden etkiledi. Büyükelçinin eşi Emine Düriye Hanım, aynı zamanda Türk sanat tarihi açısından sembol bir isimdir. Çiftin evliliği, her iki ülkede de ilgi uyandırdı. Hariciye teşkilatında hızla yükselen diplomat, dünyanın farklı başkentlerinde elçi ve büyükelçi olarak ülkesini temsil etti. Uzun meslek hayatı boyunca Kopenhag, Tokyo, Nanking, Tiran, Madrid, Lizbon, Çunking, Bükreş ve Kahire gibi şehirlerde görev yaptı. Özellikle 1925 senesinde Tokyo nezdinde görevlendirilen ilk Türk temsilcisi olma gururuna erişen diplomat, buradaki tarihi misyonunu 1929 yılına kadar büyük bir titizlikle sürdürdü.
Mısır'daki Siyasi Fırtına ve Tarihi Kriz
Bükreş'teki başarılı çalışmaları ve eşinin ailevi bağları, onun son görev yeri olan Kahire'ye atanmasında belirleyici oldu. Ancak 1952 yılındaki askeri ihtilal dengeleri tamamen değiştirdi. Büyükelçi Tugay, Hür Subaylar Hareketi ile arasına mesafe koydu. Mısır'daki rejim değişikliği, diplomatik dengeleri derinden sarstı. Büyükelçinin eski krallık ailesiyle akrabalığı, ihtilalci yeni yönetimde derin bir şüphe uyandırdı. Mısır'ın yeni lideri Cemal Abdül Nasır ile yaşadığı gerilimler, diplomatik ilişkilerde derin bir kriz yarattı. Tarihe \"Tugay Olayı\" olarak geçen bu gerilim, tecrübeli elçinin Kahire yönetimi tarafından sınır dışı edilmesiyle sonuçlandı. Bu tarihi gerilim neticesinde Tugay, Türkiye Cumhuriyeti'nin hariciye tarihinde yabancı bir devlet tarafından resmi olarak istenmeyen adam ilan edilen ilk diplomatı olarak kayıtlara geçti.
Vefatı ve Bıraktığı Miras
Aktif diplomatik kariyerini tamamlayan Hulusi Fuad Tugay, 21 Mayıs 1967 tarihinde İstanbul'da hayata gözlerini yumdu. Geride askeri hekimlikten büyükelçiliğe uzanan ve krizlerle yoğrulmuş benzersiz bir ömür bıraktı. İstanbul'daki son yıllarında, diplomatik birikimlerini ve anılarını tazeledi. Onun bu renkli ömrü, ölümünden beş yıl sonra kaleme alınan biyografik bir kitapla ölümüsüzleştirildi. Prof. Dr. Bedii Nuri Şehsuvaroğlu, 1972 yılında yayımladığı eseriyle bu değerli diplomatın adını gelecek nesillere taşıdı. Hazırladığı kapsamlı askeri raporlar ve başarıyla yürüttüğü elçilikler, Türk diplomasisi tarihi üzerine yapılan akademik araştırmalarda ve tarihi incelemelerde bugün de yol gösterici ve aydınlatıcı önemini korumaktadır.