Giambattista Vico, 17. yüzyılın bilimsel devrimlerinin gölgesinde yetişip 18. yüzyılın düşünce dünyasını şekillendiren sıra dışı bir İtalyan filozof, hukukçu ve tarihçidir. 23 Haziran 1668'de Napoli'de yoksul bir kitapçının oğlu olarak dünyaya gelen bu parlak zeka, dogmatik kabullere karşı geliştirdiği özgün yöntemlerle felsefe tarihindeki yerini almıştır. O, Napoli'nin yetiştirdiği en aykırı sestir. Candida Masullo ile Antonio Vico çiftinin çocuğu olan Giambattista, babasının mütevazı dükkanında kitapların kokusunu içine çekerek büyümüş ve bilgiye duyduğu o bitmek bilmeyen açlığı da bu küçük dükkandaki tozlu raflara borçlu kalmıştır. Yaşamı boyunca doğup büyüdüğü kentin dışına neredeyse hiç çıkmayan düşünür, Descartes'ın akılcılığına ve Kartezyen bilim anlayışına meydan okuyarak bilginin kaynağını insan eyleminde aramıştır. İnsanlığın kendi tarihini kendisinin yazdığını savunan devrimsel teziyle, modern tarih felsefesinin ve antropolojinin temellerini sessizce atmayı başarmıştır.
Napoli Kürsülerinden Tarihin Derinliklerine
Vico, asıl eğitimini hukuk alanında tamamlamış olsa da yaşamının önemli kısmını retorik profesörü olarak geçirmiştir. 1699 ile 1741 yılları arasında Napoli Üniversitesi bünyesinde Latin dili retoriği kürsüsünde akademik çalışmalar yürütmüştür. Buradaki görevi, onun zengin felsefi birikimini ve özgün bakış açısını besleyen en önemli unsur olmuştur. Diğer yandan, 1699 yılında okuma yazması olmayan yoksul bir kadınla evlenmiş, bu mütevazı birliktelikten dört çocuk sahibi olmuştur. Hayatındaki en büyük dönüm noktalarından biri ise 1723 yılında yaşanmıştır. Sivil kanun kürsüsü için açılan sđnavı kaybetmesi, onu derinden etkilemiş ve rotasını tamamen tarih araştırmalarına çevirmesine vesile olmuştur. Napoli çevresindeki doksan kilometrelik dar alanın dışına hiç çıkmamış olsa da, zihinsel sınırları kıtaları aşan bir genişliğe ulaşmıştır. Klasik metinleri büyük bir tutkuyla okuyarak kendi düşünce sistemini inşa etmeye başlamıştır.
Kartezyen Akla Karşı "Verum Factum" Devrimi
O dönem Avrupa düşünce dünyasını kasıp kavuran Kartezyen rasyonalizme karşı Vico, oldukça radikal ve marjinal bir duruş sergilemiştir. Francis Bacon, Niccolo Machiavelli ve Thomas Hobbes gibi isimlerden etkilenmiş, ancak René Descartes'ın felsefesini tutarsız bulmuştur. Descartes'ın ünlü "Cogito Ergo Sum" ilkesini doğrudan reddederek felsefe tarihini sarsacak bir tez ileri sürmüştür. Ona göre matematik kesin ve doğrudur, fakat bunun tek nedeni matematiğin insanlar tarafından yaratılmış bir kurgu olmasıdır. Buradan hareketle ünlü "Verum Factum" (Gerçek olan, yapılanla birdir) ilkesini formüle etmiştir. İnsan ancak kendi ürettiği, inşa ettiği ve eyleme döktüğü şeylerin gerçek bilgisine ulaşabilir. Dolayısıyla Tanrı'nın yarattığı doğayı tam anlamıyla kavramak insan için imkansızken, insanın kendi eseri olan toplumsal ve kültürel dünyayı, yani tarihi anlaması tamamen mümkündür.
Tarihsel süreci düz çizgisel bir ilerleme olarak görmeyen Vico, döngüsel bir tarih tasarımı ortaya koymuştur. Bu döngüye "corsi e ricorsi" yani büyümeden çürümeye doğru giden ebedi bir devinim adını vermiştir. Ona göre insanlık tarihi belirli dönemlerden geçerek kendini tekrar eder. Bu bağlamda tarihi üç ana kategoriye ayırır:
- Tanrılar Çağı: Hayal gücünün zirvede olduğu, insanların mitler ve efsaneler aracılığıyla dünyayı anlamlandırdığı dönemdir.
- Kahramanlar Çağı: Güçlü ve ayrıcalıklı liderlerin, toplumun koruyucusu olarak görüldüğü, aristokratik yapının egemen olduğu çağdır.
- İnsanlar Çağı: Eşitlik fikrinin ve hoşgörünün öne çıktığı, herkesin ortak haklara sahip olmak istediği rasyonel dönemdir.
Tarihsel incelemelerde empati kurmanın, yani olayları o dönemin kendi öznel koşulları içinde içeriden anlamanın önemini savunmuştur. Bu yaklaşım, sosyolojideki ünlü "verstehen" (anlama) kavramının henüz Max Weber ve Wilhelm Dilthey doğmadan çok önce keşfedilmesidir.
"Yeni Bilim" ve Geleceğe Miras
Vico'nun en görkemli yapıtı olan ve düşünce tarihinin köşe taşlarından biri kabul edilen "Yeni Bilim" (Principios de una ciencia nueva), tarihsel araştırmalarının metodolojisini belirler. Filozof bu çalışmasında, toplumların ve kurumların yükselişini üç temel sütun üzerine oturtmuştur: Her ulusun sahip olduğu bir din, toplumun çekirdeğini oluşturan aile ve kurumsallaşma için gereken ruhun ölümsüzlüğü inancı.
Ayrıca tarihçilerin geçmişi incelerken düşmemesi gereken beş önemli ön yargıyı da açıkça sıralamıştır:
- İncelenen dönemin refah ve gücünü abartmak.
- Kendi ulusunu diğer tüm uluslardan üstün ve her şeyin mucidi görmek.
- Bilginlerin kendi çağlarındaki bilgiyi geçmişe yansıtma kibri.
- İki benzer kurum gördüğünde birinin mutlaka ötekinden öğrendiğini sanmak.
- Eskilerin kendi dönemlerine daha yakın zamanlar hakkında bizden daha bilgili olduğunu varsaymak.
Vico, döneminin en nesnel ve ileri görüşlü zihinlerinden biri olmasına rağmen hak ettiği değeri hayattayken görememiştir. Hatta sıra dışı fikirleri nedeniyle çevresi tarafından adeta bir deli olarak nitelendirilmiştir. Engizisyon korkusu ve Epikürosçuluk suçlamalarıyla cezalandırılan yakın arkadaşlarının gölgesinde, düşüncelerini papazların çekmeyecek dini terimlerin arkasına gizlemek zorunda kalmıştır. Onun Takdir-i İlahi vurgusu, aslında bu acımasız baskı ortamında hayatta kalma ve işini kaybetmeme çabasının bir sonucudur.
Bu dahi düşünür, 23 Ocak 1744'te doğduğu şehir olan Napoli'de 76 yaşında hayata gözlerini yummuştur. Eserlerinin değeri ancak ölümünden yıllar sonra, 1790-1810 yılları arasında Alman romantikleri tarafından fark edilmiştir. Sonrasında ünlü tarihçi Jules Michelet'nin 1824 yılında yaptığı çeviriyle Avrupa genelinde tanınan Vico, ilerleyen dönemlerde Georg Wilhelm Friedrich Hegel ve Karl Marx gibi devasa felsefi figüleri derinden etkilemiştir.