Çarlık Rusyası'nda işçileri Marksist teoriyle tanıştıran ve sosyal-demokrat hareketin ilk temellerini atan Rus devrimci, filozof ve teorisyen Georgi Valentinovich Plekhanov, 29 Kasım 1856 tarihinde Tambov Guberniyası'nda doğdu. Valentin Plekhanov ile Maria Feodorovna'nın oğlu olan Georgi, genç yaşlardan itibaren toplumsal dönüşüm ve özgürlük mücadelelerine ilgi duydu. Ülkedeki monarşik rejime son verme hedefiyle devrimci örgütlenmelere katılan genç düşünür, yazdığı makaleler, çeviriler ve yürüttüğü gizli teşkilatlanma çalışmalarıyla Rusya'daki siyasi ortamın şekillenmesinde kilit bir rol oynadı.
Eğitim hayatına önem veren Plehanov, Grigoriy Plekhanov adındaki erkek kardeşiyle birlikte büyüdü. Kendisi, 1874 ile 1876 yılları arasında Saint Petersburg Mining Üniversitesi'nde yüksegöğrenim gördü. Ancak, buradaki akademik çalışmalarından ziyade, monarşi karşıtı gizli gruplarla kurduğu ilişkiler hayatının akışını belirledi. Genç yaşta katıldığu bu devrimci hareketlerde, Çarlık rejiminin uyguladığı yoğun baskılar ve siyasi zulümler nedeniyle Rusya topraklarında barınması imkansız hale geldi. Bu durum üzerine, devrimci faaliyetlerini daha özgür bir ortamda sürdürebilmek gayesiyle 1880 yılında İsviçre'ye göç etti. Sürgün yılları, onun fikir dünyasının olgunlaşmasında adeta bir laboratuvar vazifesi gördü.
Sürgün Yđlları ve Marksizmin Yayılması
Üsviçre'ye yerleştikten sonra Plehanov, çalışmalarını hız kesmeden sürdürdü. Kendini açıkça "Marksist" olarak tanımlayan ilk Rus figürlerden biri haline geldi. Felsefe alanında, toplumda sanat ile dinin rollerini materyalist bir mercekle ele alarak Marksizme çok önemli teorik katkılarda bulundu. Ancak bu entelektüel çabalarını, pratik siyasi mücadeleden hiçbir zaman ayrı tutmadı. İşçilerin bağımsız bir siyasi parti çatısı altında örgütlenmesi gerektiğine inanarak Emeğin Kurtuluşu Grubu'nu kurdu. 1883 senesinde kaleme aldığı "Sosyalizm ve Siyasi Mücadele" isimli ünlü kitabında, anarşizm ve narodnizme karşı Marksist ilkelerin sarsılmaz bir savunmasını gerçekleştirdi. Aynı zamanda, Karl Marx ve Friedrich Engels'in kaleme aldığı Komünist Parti Manifestosu'nun Rusça çevirisindeki hataları ele aldı. Daha önce Mihail Bakunin tarafından yapılan bu ilk Rusça çevirideki anlam kaymalarını ve yanlışları düzelterek yeni ve aslına sadık bir çeviri hazırladı. Hayat arkadaşı Rozaliya Bograd ile evliliğinden dört çocuk sahibi olan düşünür, sürgündeki zorlu yaşamına rağmen teorik üretiminden asla ödün vermedi.
Sosyal Demokrat Partide Yol Ayrımı ve Son Dönem
Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi'nin 1903 yılında toplanan 2. Kongresi, Plehanov'un siyasi kariyerinde kritik bir dönüm noktası oldu. Başlangıçta partideki Bolşevik kanadını desteklese de, kısa bir süre sonra Vladimir Ilyich Lenin'in savunduğu demokratik merkeziyetçilik anlayışına cephe aldı. Bu fikri reddederek partinin Menşevik hizbine geçiş yaptı. 1905 Devrimi sırasında St. Petersburg Sovyeti'nde etkin bir rol oynayan Plehanov, burada Vladimir Ilyich Lenin ve Lev Troçki ile derin fikir ayrılıklarına düşerek onların en önemli muhataplarından ve karşıtlarından biri konumuna geldi. I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte saflaşmalar daha da keskinleşti. Plehanov, bu büyük savaşta Almanya'ya karşı Üçlü İtilaf devletlerinin zafer kazanmasını savundu. Bu tavrı nedeniyle Lenin tarafından sert biçimde eleştirilerek "sosyal yurtsever" olarak damgalandı. 1917 Şubat Devrimi ile birlikte Çarlığın yıkılmasının ardından nihayet Rusya'ya geri döndü. Fakat çok geçmeden Bolşevikler 1917 Ekim Devrimi ile iktidarı ele geçirdi. Plehanov, yeni kurulan bu Sovyet rejimine muhalif bir duruş sergiledi. Sağlık durumu hızla bozulan ünlü teorisyen, ertesi yıl 30 Mayıs 1918 tarihinde Terijoki, Finlandiya'da 62 yaşındayken yakalandığı verem hastalığı sebebiyle hayata gözlerini yumdu.
Tarihe Bıraktığı Miras ve Edebi Birikimi
Plehanov'un vefatı, Rus devrimci hareketi içinde derin bir hüzün yarattı. Yaşamının son yıllarında Sovyet yönetimiyle ciddi fikir ayrılıkları yaşasa da, ölümünden sonra Sovyetler Birliği Komünist Partisi tarafından her zaman saygıyla anıldı. Kendisi, Rusya topraklarında Marksizmin kurucu babası ve en önemli filozoflardan biri olarak tescillendi. Ardında onlarca teorik kitap, edebi inceleme ve makale bıraktı. Tarihsel materyalizm, sanat estetişi ve sosyal bilimler alanındaki yazıları, sonraki nesiller için zengin bir kaynak oluşturdu. Türkçeye de kazandırılan eserleri, günümüzde Marksist teorinin klasikleri arasında kabul edilmektedir.
Plehanov'un zengin külliyatından öne çıkan bazı önemli eserler şunlardır:
- Sosyalizm ve Siyasi Mücadele (1883)
- Farklılıklarımız (1885)
- G. İ. Uspenski (1888)
- Otokrasinin Yeni Bir Savunucusu (1889)
- S. Karonin (1890)
- Burjuva Devrimi (1890-1891)
- Materyalist Tarih Anlayışı (1891)
- Hegel'in Ölümünün Altmışıncı Yıldönümü (1891)
- Anaşizm ve Sosyalizm (1895)
- Monist Tarih Anlayışının Gelişimi (1895)
- Materyalizmin Tarihi Üzerine Denemeler (1896)
- N. İ. Naumov (1897)
- A. L. Volinski: Rus Eleştirmenler. Edebi Denemeler (1897)
- N. G. Çernişevski'nin Estetik Teorisi (1897)
- Belinski ve Rasyonel Gerçeklik (1897)
- Tarihte Bireyin Rolü Üzerine (1898)
- N. A. Nekrasov (1903)
- Bilimsel Sosyalizm ve Din (1904)
- İki Cephede: Toplu Politik Makaleler (1905)
- Sosyolojik Açıdan On Sekizinci Yüzyıl Fransız Tiyatrosu ve Fransız Resmi (1905)
- Proleter Hareket ve Burjuva Sanatı (1905)
- Henrik Ibsen (1906)
- Biz ve Onlar (1907)
- İşçi Hareketinin Psikolojisi Üzerine (1907)
- Marksizmin Temel Sorunları (1908)
- Günümüz Filistinizm İdeolojisi (1908)
- Tolstoy ve Doğa (1908)
- Rusya'daki Sözde Dinsel Arayışlar (1909)
- N. G. Çernişevski (1909)
- Karl Marx ve Lev Tolstoy (1911)
- A. İ. Herzen ve Serflik (1911)
- Dobrolyubov ve Ostrovski (1911)
- Sanat ve Toplumsal Hayat (1912–1913)
- Anavatan Yılı: Toplu Yazıları ve Konuşmaları, 1917-1918 (1921)
Yazarın Türkçeye çevrilmiş ve okurlarla buluşmuş başlıca eserleri ise şunlardır:
- Sosyalizm ve Siyasi Mücadele (1883)
- Tarihte Bireyin Rolü Üzerine (1898)
- Marksizmin Temel Sorunları (1908)
- Sanat ve Toplumsal Hayat (1912–1913)