Fritz Haber Kimdir?

İnsanlık tarihinin en çelişkili figürlerinden biri olan ünlü Alman kimyager Fritz Haber, 9 Aralık 1868 tarihinde Prusya'nın Breslau kentinde hayata gözlerini açtı. Hem milyonlarca insanı açlıktan kurtaran gübre teknolojisini geliştiren hem de savaş meydanlarında ölüm saçan gazları icat eden bu sıra dışı deha, bilim dünyasını derinden sarstı. Yahudi bir aileden gelmesine rağmen Alman vatanseverliğiyle yanıp tutuşan Haber, 1918 yılında Nobel Kimya Ödülü'nü kazanarak kariyerinin zirvesine ulaştı. Ancak onun imza attığı keşifler, sadece yaşam sunmakla kalmayıp insanlık tarihinin en karanlık dönemlerinin kapısını da araladı.

Akademik Basamaklar ve Amonyak Devrimi

Bölgesinde boya ve ilaç sektöründe tanınan saygın tüccar Siegfried Haber ile Paula Haber çiftinin oğlu olan Fritz Haber, doğumundan hemen sonra annesini kaybetmenin acısını yaşadı. Babasının Hedwig Hamburger ile yaptığı ikinci evlilikten Else, Helene ve Frieda adında üç üvey kız kardeşi dünyaya geldi. Genç Fritz, aile içindeki sıcak ilişkilerin gölgesinde parlak bir eğitim hayatına adım attı. Johanneum Okulu'nun ardından St. Elizabeth Okulu'nu bitirdi ve Berlin'deki Friedrich Wilhelm Üniversitesi'nde kimya eğitimine başladı. Heidelberg Üniversitesi'nde efsanevi kimyager Robert Bunsen'in yanında çalıştıktan sonra Charlottenburg Teknik Üniversitesi'nden mezun oldu. Askerlik vazifesini topçu alayında tamamlayan genç bilim insanı, Carl Liebermann önderliğinde piperonal üzerine yazdığı teziyle doktorasını aldı.

Zürih Politeknik Üniversitesi'nde teknik süreçleri inceleyen Haber, Jena Üniversitesi'nde Ludwig Knorr'un asistanlığını yaptı. Ardından Karlsruhe Üniversitesi'nde Hans Bunte ile çalışmaya başladı ve burada hidrokarbonların parçalanması üzerine eğildi. Elektrokimya ve nitrobenzen alanında yaptığı gezilerle ufkunu genişletti. 1898 yılında doçentliğe yükseldi, 1906 yılında ise fiziksel kimya profesörlüğü unvanını elde etti. Cam elektrotlar ve hidrojen-oksijen hücreleri üzerine yaptığı çalışmalar, 1908 yılında amonyağın hidrojen ve azottan sentezlenmesini sağlayan devrim niteliğindeki yöntemiyle taçlandı. Haber-Bosch Yöntemi olarak adlandırılan ve BASF bünyesinde Carl Bosch tarafından endüstriyelleştirilen bu buluş, tarımsal verimi olağanüstü düzeyde artırarak küresel gıda krizini engelledi. Ayrıca bu süreçte Max Born ile birlikte iyonik katıların kafes enerjisini bulmaya yarayan Born-Haber Döngüsü üzerine de çalıştı.

Bilim dünyasına kazandırdığı en önemli yenilikler şunlardır:

• Endüstriyel gübre üretiminin önünü açan Haber-Bosch Süreci,
• Kristal kafes enerjisini hesaplamada kullanılan Born-Haber Döngüsü,
• Elektrokimyasal ölçümlerde çığır açan cam elektrot tasarımı.

Savaşın Gölgesinde Ölümcül Buluşlar ve Kişisel Trajediler

1911 yılında Berlin-Dahlem'deki prestijli Kaiser Wilhelm Enstitüsü'nün başına geçen Haber, burada vatansever duygularla çalışmalarını sürdürdü. Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde Alman ordusuna destek vermek için kimya bölümü liderliğini üstlendi. Siper savaşlarındaki kilitlenmeyi aşmak adına ölümcül gazlar tasarlamaya başladı. Ekibiyle birlikte geliştirdiği klor gazı, 22 Nisan 1915'te Belçika'nın Ypres cephesi'nde kullanıldı ve binlerce askerin canını acımasızca aldı. Kendisi de sahada bu gazların kullanımını bizzat yönetti ve askerleri koruyacak maskeler tasarladı.

Elde ettiği bu ürkütücü askeri başarılar, kendi aile hayatında ise tarif edilemez bir yıkıma yol açacaktı. Akademik kariyerini ilerletmek adına Yahudilikten Hristiyanlığa geçen Haber, ilk eşi kimyager Clara Immerwahr'ı da din değiştirmeye zorlamıştı. İnsanlığa zarar veren araştırmaları kabullenemeyen Clara, kocasının yeni rütbesini kutladığı gecenin sabahında, 2 Mayıs 1915'te canına kıydı. Bu feci intihar bile Haber'in askeri hırslarını dindiremedi. Savaştan sonra gizli kimyasal silah programlarında çalışmayı sürdürdü. Hatta kurduğu enstitüde çalışan bilim insanları, ileride Nazi kamplarında ölüm saçacak olan Zyklon B gazının öncülü olan Zyklon A gazını icat etti. 25 Ekim 1917 tarihinde Charlotte Nathan ile ikinci evliliğini yapan Haber, bu evlilikten Eva-Charlotte ve Ludwig-Fritz isimli iki evlat sahibi olsa da, çift 1927 yılında boşandı.

Vatanından Uzakta Yalnız Bir Son

Savaş borçlarını ödeyebilmek için 1920'li yılları deniz suyundan altın çıkarma projeleriyle geçiren Haber, bu girişiminde başarıya ulaşamadı. Almanya'da yükselen Nazi hareketi ise onun sonunu hazırladı. Ülkesi için yaptığı onca fedakarlığa ve Hristiyanlığa geçmiş olmasına rağmen Yahudi kökeni nedeniyle hedef tahtasına oturtuldu. 1933 yılında, enstitüsündeki Yahudi çalışanların işten çıkarılması emredilince onurlu bir duruş sergileyerek görevinden istifa etti. Vatanından sürgün edilen yaşlı kimyager, Cambridge Üniversitesi'nde kısa süreliğine dersler verdi. Fakat geçmişteki savaş suçları nedeniyle buralarda da sıcak karşılanmadı.

Sağlığı hızla bozulan Haber, İsviçre'deki bir sanatoryuma doğru yol alırken kalp krizi geçirdi ve 29 Ocak 1934'te Basel'deki bir otel odasında yapayalnız hayata gözlerini yumdu. Ölmeden önce dehasını ölümcül savaşların hizmetine sunduğu için derin bir pişmanlık duyduğunu itiraf etti. Ancak onun mirası kendisinden sonra da karanlık saçmaya devam etti. İcat edilmesine önayak olduğu haşere ilacı Zyklon B, İkinci Dünya Savaşı'nda aralarında kendi akrabalarının da bulunduğu milyonlarca Yahudi'nin toplama kamplarındaki gaz odalarında katledilmesinde kullanıldı. Fritz Haber; insanlığa hem bolluk hem de tarifsiz acılar getiren, dehası ve zalimliğiyle tarihin tozlu sayfalarında silinmez izler bırakan trajik bir karakter olarak hafızalara kazındı.