Modernist edebiyatın en özgün isimlerinden biri olan Portekizli şair, yazar ve ressam Fernando Pessoa, 13 Haziran 1888 tarihinde Lizbon'da dünyaya geldi.
Sanatçı, yarattığı çoklu kurmaca yazar kimlikleriyle kendi içindeki farklı yönleri konuşturarak Portekiz edebiyatına Avrupa çapında yepyeni bir soluk kazandırmayı başardı. Bu dahi kalem, sessiz yaşamına devasa bir düşsel dünya sığdırdı. Lizbon'un dar sokaklarındaki sessiz ve melankolik dünyasında, ömrünü tamamen yalnız bir şekilde sürdürdü. Yabancı şirketler için İngilizce ve Fransızca dillerinde iş yazışmaları yaparak geçimini sağladı.
Lizbon'dan Durban'a Uzanan Çocukluk Yılları
Gelişim çağında aldığı kültülerarası eğitim, Pessoa'nın edebi kimliğinin oluşmasında büyük pay sahibi oldu. Maria Madalena Pinheiro Nogueira ile müzik eleştirmeni Joaquim de Seabra Pessoa'nın evliliğinden doğan küçük Fernando, henüz beş yaşındayken babasını kaybetti. Annesi daha sonra bir konsolosla evlendi. Aile, 1896 yılında Güney Afrika Cumhuriyeti'nin Durban kentine göç etti. Durban'da geçen yılları boyunca tam bir İngiliz terbiyesi ve eğitimi alan şair, yabancı dilini hızla geliştirdi. Özellikle William Shakespeare ve John Milton gibi dev yazarların yapıtlarına büyük ilgi duyan genç sanatçı, edebi üretiminin ilk adımlarını da İngilizce şiirlerle attı. İlk öğrenimini Durban High School bünyesinde gördü. Lise düzeyindeki eğitimini ise Cape Town'da başarıyla nihayete erdirdi.
Edebi Dönüşüm ve Heteronimlerin Doğuşu
Üniversite eğitimi almak amacıyla 1905 yılında, henüz on yedi yaşındayken baba ocağı Lizbon'a dönerek büyükannesi ve halasının yanına yerleşti. Ancak Lizbon Üniversitesi'ndeki derslerin yoğun öğrenci protestoları nedeniyle sürekli bölünmesi üzerine, akademik kariyerini yarıda kesmeye karar verdi. Hayatını kazanabilmek için bir ithalat firmasında ticari temsilci ve çevirmen olarak çalışma hayatına atıldı. Geçimini ömrünün sonuna kadar İngilizce ve Fransızca dillerinde iş mektupları yazarak sağlayan bu yalnız adam, hiç evlenmedi. Sanatçı, her şeyi olabilecek bütün tarzlarda hissetmek amacıyla kendi içindeki farklı yazar kimliklerini keşederek onlara kurmaca bir gerçeklik kazandırdı. Kendi adının yanı sıra zihninde yarattığı Alberto Caeiro, Ricardo Reis ve Alvaro de Campos gibi hayali şairlerin isimleriyle sıradışı eserler üretmeyi başardı. On yedi yaşında döndüğü bu tarihi şehir, onun yaşamının sonuna kadar kaldığı ebedi yuvası oldu.
Avangart Akımlar ve Edebi Miras
Yenilikçi hareketlerin odağında yer alan şair, Orpheu dergisinin kurucu kadrosunda bulunarak modernizmin en önemli estetik kuramcılarından birine düştü. Edebi üretimini durmaksızın sürdüren Pessoa, 1912'de Portekiz Rönesansı hareketinin sesi olan A Aguia dergisinde ilk şiirlerini okurla buluşturdu. Bu verimli dönemde Fausto, Epithalamium, O Marinheiro ve Na Floresta do Alheamento gibi değerli düzyazı eserlerin yanı sıra çeşitli eleştiri yazıları ve denemeler de kaleme aldı. John Milton, Percy Bysshe Shelley, John Keats, Edgar Allan Poe, Lord Byron, Walt Whitman, William Shakespeare ve Charles Baudelaire gibi dünya devlerinden etkilenerek ilk eserlerini 1905-1908 arasında kaleme aldı. Modernist hareketin öncüsü olarak Orpheu dergisini çıkarırken, edebiyatın sınırlarını zorlayan kuramsal tartışmalara öncülük etti. Ayrıca, dostu Sá-Carneiro ile başlattığı edebi devrim, Portekiz'in sanat dünyasında derin izler bıraktı. 1913 yılında ise fütürizm hareketine dahil olarak dostu Sá-Carneiro ile birlikte Portekiz öncü edebiyatını başlatıp "paulismo" akımının temellerini attı. 1918 yılında ise İngilizce şiir kitapları yayımlamaya başladıysa da, 1934 yılında Portekizce olarak yazdığı Mensagem adlı şiiri yazdı ve Ulusal Propaganda Sekreterliği'nin açtığı yarışmada ödül aldı. Yaşamı boyunca sadece dört kitap yayımlatabilen yazar, 30 Kasım 1935'te Lizbon'da karaciğer rahatsızlığı sebebiyle kırk yedi yaşında vefat etti. Onun gerçek büyüklüğü, ölümünün ardından anlaşıldı.
Pessoa'nın Türkiye'deki okurlarla buluşan ve canlı üslubunu yansıtan bazı önemli yapıtları şunlardır:
- Huzursuzluğun Kitabı (Can Yayınları, 2006)
- Anarşist Banker (Can Yayınları, 2006)
- Şeytanın Saati (Can Yayınları, 2006)
- Sırların Cebiri (Nisan Yayınları, 1995)
- Denize Övgü (İyi Şeyler, 1999)
- Düşsel ve Gerçek (Dünya Kitapları, 2005)
- Pessoa Pessoa'yı Anlatıyor (Kırmızı Kedi Yayınevi, 2012)
Yazarın hayattayken ya da ölümünün ardından derlenen özgün eserleri ise şöyle sıralanabilir:
- 35 Sonnets (1918)
- English Poems I-II ve English Poems III (1921)
- Mensagem (1934)
- Poesıas de Fernando Pessoa (1942)
- Poesıas de Alvaro Campos (1944)
- Poemas de Alberto Caeiro (1946)
- Odas de Ricardo Reis (1946)