Ebubekir Hâzım Tepeyran, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinden Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarına uzanan köklü bir süreçte valilik, bakanlık ve milletvekilliği yapmış, aynı zamanda Türk edebiyatına ilk realist köy romanlarından birini kazandırmış çok yönlü bir devlet adamı ve yazardır. 1864 yılında Niğde'de dünyaya gelen Tepeyran, edebi kimliği ve idari başarılarıyla tarihin akışına yön verirken, 5 Haziran 1947 tarihinde hayata gözlerini yummuştur. Taşra bürokrasisinden başkentin en kritik makamlarına kadar yükselen bu önemli şahsiyet, köylünün gerçeğini edebiyata taşıyan öncü eseriyle kültür hayatımızda silinmez bir iz bırakmıştur.
Niğde'den Konya ve Kastamonu'ya Uzanan Yetişme Yılları
Bekir Beyzade Hasan Efendi ile Muhsine Hanım'ın oğlu olan Tepeyran, köklü Murat Paşa soyuna dayanmaktadır. Doğduğu semtin halk arasındaki adı olan "Tepeyran" kelimesini soyadı olarak seçen yazar, babasının memuriyeti sebebiyle ilk eğitimini Isparta ve Antalya'da almıştır. Ailenin tekrar memleketlerine dönmesiyle birlikte, ortaöğrenimini 1879 senesinde Niğde Rüştiyesi'nde tamamlamıştır. İdari kariyerine ilk olarak Niğde Tahrirat Kalemi'nde adım atan Tepeyran'ın kaderi, şehri denetlemeye gelen Konya Valisi Müşir Mehmet Sait Paşa ile kesişmiştir. Vali Paşa'nın teklifiyle 1882 yılında Konya'ya taşınan genç memur, Konya Maarif Meclisi Katibi olarak görev yaparken bir yandan da Vilayet Gazetesi'nde de yazarlık yapmıştır. İlk şiirleri Konya Vilayet Gazetesi'nde yayımlandı. Arapça ve Farsça biliyorken kendi özel gayreti ile Fransızca öğrendi. Vali Abdurrahman Nurettin Paşa'nın Kastamonu'ya tayin olması üzerine 1885'te onunla birlikte Kastamonu'ya gitti. Kastamonu Vilayeti Mektûbî Mümeyyizliği'ne atanan Ebubekir Hâzım, bu şehirde kaldığı altı yıl boyunca bir yandan da Vilayet Gazetesi yazarlığı ve Îdâdî Mektebi'nde öğretmenlik yapmıştır.
Edebi Dostluklar ve İmparatorluğu'nun Zorlu Sınırlarında İdarecilik
Gittiği her bölgede kültürel çevrelerle bağ kuran Ebubekir Hâzım, 1891 yılında atandığı İzmir'de mektupçuluk vazifesini yürütürken Halit Ziya başta olmak üzere birçok edebiyatçı ile tanışmıştır. Ardından 1893'te Edirne valisi olan Abdurrahman Paşa'nın yanında vali muavini olarak çalıştı. Paşa Edirne valiliğinden ayrıldıktan sonra da görevini sürdürdü ve başarılı çalışmalara imza atarak Dedeağaç Mutasarrıflığına atandı. İki yıl sürdürdüğü bu görev sırasında astronomi ile uğraştığı, Paris'ten kitap ve gazete getirtip Jön Türkler ile bağlantı kurduğu iddialarıyla padişah II. Abdülhamit'e jurnallendi ve vazifesinden alındı. İstanbul'a dönüp iftiraya uğradığını kanıtlayan Hâzım Bey, 45 gün sonra Musul valisi olarak tayin edildi. Musul valiliği sırasında 1899 yılında bir petrol şirketi kurma girişiminde bulunduysa da mabeyn başkatipliğinden gelen emirle bu işten vazgeçmek zorunda kaldı. İki yıl süren bu vazifenin ardından yine bir jurnal üzerine İstanbul'a çağrılarak Şûrâ-yı Devlet üyeliğine getirildi. 1903 yılında ayaklanmaların sürdüğü Manastır'a vali olarak görevlendirildi ve eşkıyalık ile isyanları bastırmada büyük başarı gösterdi.
Cumhuriyet Yılları, Edebi Miras ve Aile
Bürokratik deneyimini Osmanlı döneminde Dahiliye Nazırlığı seviyesine yükselten Tepeyran, Cumhuriyet döneminde de Niğde milletvekili olarak meclisin ikinci, altıncı ve yedinci yasama dönemlerinde ülkesine hizmet etmiştir. Edebi sahada Türk edebiyat tarihinin ikinci gerçekçi köy romanı kabul edilen Küçük Paşa adlı eseriyle adını altın harflerle yazdırmıştır. Sanatsal yeteneğiyle ailesinde de bir köprü kuran yazar, ünlü edebiyatçı Oktay Akbal'ın da dedesidir.
Ebubekir Hâzım Tepeyran'ın devlet ve kültür tarihimizdeki en önemli köşe taşları şunlardır:
- Dahiliye Nazırlığı (Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde İçişleri Bakanlığı görevi)
- Kritik Bölge Valilikleri (Musul, Manastır ve Kastamonu gibi dönemin hassas eyaletlerinde başarıyla yürütülen idari görevler)
- Küçük Paşa Romanı (Türk edebiyatının ikinci gerçekçi köy romanı olarak edebiyat tarihindeki seçkin yeri)
- TBMM Niğde Milletvekilliği (Cumhuriyet döneminde II., VI. ve VII. dönem parlamento üyeliği)