Halid Ziya Uşaklıgil, 1866 yılında İstanbul’un Eyüpsultan semtinde hayata gözlerini açmış ve 27 Mart 1945 tarihinde yine bu şehirde hayata veda etmiştir.
Servet-i Fünûn ve cumhuriyet dönemlerinin en büyük nesir ustası olarak kabul gören yazar, Türk edebiyatının çehresini değiştirmiştir.
Edebiyat tarihimizin ilk büyük batılı romanı sayılan Aşk-ı Memnû eserinin yaratıcısı olarak derin izler bırakmıştır.
Ayrıca Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde önemli bürokratik vazifeler üstlenen sanatçı, Sultan Mehmed Reşad devrinde başmâbeyincilik ve Meclis-i Âyan üyeliği yapmıştır.
Kendisi, MEB yüz Türk edebiyatçısı listesinde de yer almaktadır.
Usta kalem, Türk romanına batılı kimlik kazandırmıştır.
İzmir’e Göç ve Batı Kültürüyle Tanışma
Yazarın soyu, halı ticaretiyle meşgul olan ve Uşşâkizâdeler adıyla anılan köklü bir aileye dayanmaktadır.
Babası halı tüccarı Halil Efendi ile Behiye Hanım’ın üçüncü çocuğu olarak dünyaya gözlerini açmıştır.
İlk eğitimini mahalle mektebinde tamamladıktan sonra Fatih Askeri Rüştiyesi’nde derslerine devam etmiştir.
Fakat 93 Harbi sebebiyle babasının işleri bozulunca, ailece İzmir’e yerleşmek zorunda kalmışlardır.
Bu mecburi göç, genç Halid Ziya’nın eğitim yolculuğunu büsbütün değiştirmiştir.
Öğrenimini İzmir Rüştiyesi’nde sürdüren genç, ardından Fransızca eğitimi veren yatılı bir Ermeni Katolik okuluna yazılmıştır.
Rahiplerin yönetimindeki bu yatılı eğitim kurumu, onun Fransız edebiyatını ve kültürünü son derece derinlemesine incelemesine olanak sağlarken aynı zamanda yabancı dil becerilerini de üst seviyede pekiştirmesine imkân tanımıştır.
Henüz çok genç bir öğrenciyken Fransızca tercüme denemelerine girişmiş ve İzmir basınında ilk yazılarını neşretmeye başlamıştır.
Edebiyat dünyasındaki yerini sağlamlaştırmak amacıyla bazı yazılarını İstanbul’daki ünlü Hazine-i Evrak dergisine göndermiştir.
Burada Mehmet Halid takma ismini kullanarak “Deniz Danası” isimli ilk nesir çalışmasını yayımlama şansı bulmuştur.
Ardından, ilk mensur şiiri olan “Aşkımın Mezarı” adlı duygu dolu yapıtı 23 Nisan 1883 tarihinde Tercüman-ı Hakikat gazetesinde basılmıştır.
Yazarlık Yolunda İlk Eserler ve Yayıncılık
Yaratıcı gücünü ortaya koymak isteyen Halid Ziya, 1884 senesinde Envâr-ı Zekâ mecmuasına çeviriler sunmuştur.
Ayrıca yakın dostlarıyla ortak adımlar atmıştır.
Tevfik Nevzat ve Bıçakçızâde Hakkı ile birlikte Nevruz dergisini çıkarmıştır.
Bu yeni mecra, kısa ömründe kentte büyük hareketlilik başlatmıştır.
Yayın organında Alfred de Musset ve Victor Hugo gibi dünyaca ünlü Fransız yazarlardan şiir çevirileri yapmıştır.
Ayrıca Louis Figuier imzalı popüler fen makalelerini Türkçeye aktararak okurlara yeni pencereler açmıştır.
Aynı süreçte, George Ohnet’nin meşhur “Demirhane Müdürü” romanını da derginin eki şeklinde tefrika etmiştir.
Meslek hayatına hariciyeci olarak yön vermek üzere başkente gitmiş, fakat başvurusu kabul edilmeyince boynu bükük İzmir’e dönmüştür.
İstanbul seyahati esnasında boş durmayarak Fransız edebiyat tarihine yönelik kapsamlı araştırmalar yürütmüştür.
Başkente kaldığı süre boyunca yoğun bir mesai harcayarak kaleme aldığı Garbdan Şarka Seyyale-i Edebiye: Fransa Edebiyatının Numune ve Tarihi isimli bu kıymetli çalışması, 1885 yılında seksen dört sayfa olarak basılmıştır.
Tam 84 sayfadan oluşan bu kıymetli eser, onun basılan ilk kitabı olmasının yanı sıra Türk edebiyatındaki ilk Fransız edebiyatı tarihi çalışmasıdır.
İzmir'e dönüşünün hemen akabinde İzmir Rüştiyesi bünyesinde Fransızca öğretmenliği yapmaya başlayan yazar, geçimini daha rahat temin edebilmek adına eş zamanlı olarak Osmanlı Bankası bünyesinde de görev almıştır.
Sonrasında İzmir İdadisi’nde Türkçe ve Fransızca dersleri vermiştir.
Hizmet Gazetesi ve Roman Sanatının Gelişimi
Başarılı edebiyatçı, idadide mesai paylaştığı arkadaşı Tevfik Nevzat ile ortaklaşa hareket ederek 1886 yılında Hizmet gazetesini kurmuştur.
Vali Halil Rıfat Paşa ile hukuk dairesi reisinin kanatları altında yayın hayatına başlayan bu gazete, bölgede sanatı canlandırmıştır.
Halid Ziya, en olgun ilk yapıtlarını bu gazetenin sayfalarında tefrika ederek okuyucu kitlesini genişletmiştir.
Sanatçının duygusal ve çarpıcı üslubunu yansıtan ilk eserleri şunlardır:
- Nemide (1889)
- Bir Ölünün Defteri (1889)
- Ferdi ve Şürekâsı (1894)
Öte yandan, 1885 senesinde büyük umutlarla yazmaya başladığı ilk roman çalışması “Sefile” ahlaka aykırılık suçlamasıyla sansüre uğramıştır.
Yarıda kalan ve kitaplaşamayan bu romanda, kötü yola düşen masum bir genç kızın acı dolu öyküsü tasvir edilmekteydi.
Bu olumsuz tecrübeye rağmen edebiyata küsmeyen usta kalem, Türk nesrinin batılı standartlara kavuşması yolunda canla başa çalışmıştır.
Sonraki dönemlerde üstlendiği devlet vazifeleri ve Meclis-i Âyan üyeliği, onun hem sanatta hem de cemiyet hayatında ne denli saygın bir konumda bulunduğunu açıkça ortaya koymaktadır.