İslam dünyasındaki Hanefi mezhebinin kurucusu büyük alim Ebu Hanife, 5 Eylül 699 tarihinde Emevi Devleti sınırlarındaki Kufe'de doğmuş, fıkıh alanında getirdiği pratik çözümler nedeniyle "İmam-ı Azam" unvanıyla tanınmıştır. Asıl adı Nu'man ibn-i Sâbit ibn Zevta olan mütefekkir, ömrünün elli iki yılını Emeviler, kalan on sekiz yılını ise Abbasiler döneminde geçirmiştir. Babası Sabit, Kufe'de kumaş ticareti yapan varlıklı bir kimseydi. Dedesi Zuta ise Horasan bölgesinden gelerek buraya yerleşmişti ve arap kökenli olmadığı bilinmekteydi.
Ticaret Odaklı Yaşamdan İlim Kürsülerine
Nu'man, ilim hayatına adım atmadan önce babasının izinden giderek başarılı bir tüccar olarak hayatını sürdürüyordu. Ancak İmam-ı Şabi'nin tavsiyesiyle yönünü ilim meclislerine çevirdi. Orada kelam, iman, itikad ve münazara öğrendi. Henüz küçük yaşlarında Kur'an-ı Kerim'i ezberleyip hafızlık mertebesine ulaşan Nu'man; ayrıca Arapça, tefsir, hadis, fıkıh ve edebiyat gibi dönemin pek çok önemli bilim dalında kendini en üst düzeyde yetiştirmeyi başardı. Irak'ın önde gelen ilim insanlarından dersler alarak fıkıh alanındaki birikimini güçlendirdi. Hocası Hammad bin Ebu Süleyman'ın vefat etmesi üzerine öğrencileri ve ilim çevreleri onun kürsüsüne Nu'man'ı layık gördü. Böylece hocasının yerine geçerek dersler vermeye başlayan bu genç müderrisin ünü, kısa zaman içinde tüm ilim çevrelerine yayıldı.
Müzakereci Eğitim Metodu ve Hanefi Ekolü
Ebu Hanife'nin ilmi şahsiyetini eşsiz kılan en önemli yönü, meseleleri tek başına karara bağlamak yerine öğrencileriyle tartışarak hükme varmasıydı. Derslerinde sadece mevcut sorunları değil, gelecekte yaşanması muhtemel olayları da ele alarak bunlara pratik fıkhi çözümler üretiyordu. Yapılan hararetli ilmi münazaralar ve ulaşılan ortak görüşler, yetiştirdiği seçkin öğrenciler tarafından titizlikle yazıya döküldü. Onun Kur'an ve sahih sünnet ışığında inşa ettiği bu akılcı yaklaşım, İslam dünyasında Hanefi mezhebi adıyla tanınan büyük ekolü meydana getirmiştir. Ebu Hanife, dini konularda izlediği yöntemi şu sözlerle ifade etmekteydi:
"Bir hususta karar verirken öncelikle Allah'ın kitabında yer alan hükümleri esas alırım. Orada aradığımı bulamazsam, Hazreti Peygamber'in muteber alimler tarafından aktarılan meşhur sünneti doğrultusunda hareket ederim. Eğer sünnette de bir açıklama yoksa, sahabilerden dilediğim kimsenin görüşünü benimserim. Fakat sıra diğer alimlere geldiğinde, ben de onlar gibi bağımsız bir ilim insanı olarak içtihatta bulunurum."
Bu güçlü fıkıh sistemi, başta Türkiye ve Balkanlar olmak üzere İslam dünyasının dört bir yanına yayılarak geniş kitlelerce benimsendi. Otuz yılı aşkın sürede pek çok talebe yetiştirdi. Bu talebeler İslam coğrafyasının farklı köşelerinde müftülük, kadılık ve müderrislik gibi mühim görevler üstlendiler. Büylelikle Ehl-i sünnet inancının ve fıkıh ilminin kökleşmesine hizmet ederek arkalarında kıymetli eserler bıraktılar.
Haksızlıklara Karşı Tavizsiz Duruş ve Son Yılları
Büyük imam, sadece ilmiyle değil, aynı zamanda siyasi iktidarların haksız uygulamalarına karşı sergilediği dik duruşla da tarihe adını yazdırmıştır. Gerek Emevi gerekse Abbasi yöneticilerinin yaptığı adaletsizlikleri korkusuzca dile getirmekten hiçbir koşulda çekinmedi. Abbasi Halifesi el-Mansur, kendi iktidarını halk nezdinde meşrulaştırmak amacıyla Ebu Hanife'ye Bağdat baş kadılığı vazifesini teklif etti. Ancak prensiplerinden asla taviz vermeyen alim, iktidarın baskılarına boyun eğmeyerek bu cazip teklifi geri çevirdi. Bunun üzerine hapse atıldı ve ağır işkenceler gördü. Uğradığı bu zulümlerin ardından kısa süre sonra şehadet makamına ulaştı.
Ebu Hanife, 14 Haziran 767 tarihinde, 68 yaşındayken Bağdat'ta hayata gözlerini yumdu. Geride Hammad adında bir oğul bırakan ulu müçtehidin kabri bugün Bağdat'ta bulunmaktadır. Selçuklu Sultanı Melikşah'ın vezirlerinden Ebu Sa'd-i Harezmi, bu büyük İslam aliminin aziz hatırasını yaşatmak için kabrinin üzerine mükemmel bir türbe ve hemen yanına geniş bir medrese yaptırdı. Osmanlı padişahları da bu türbeyi defalarca onarttı.