Cengiz Aytmatov Kimdir?

Kırgız edebiyatının dünyaca tanınan ismi Cengiz Aytmatov, 12 Aralık 1928 tarihinde Talas bölgesine bağlı Şeker köyünde hayata gözlerini açtı. Genç yaşta babasını kaybetmenin getirdiği zorlukları aşarak edebiyat dünyasında sarsılmaz bir yer edinen usta kalem; çevirmenlik, gazetecilik ve diplomatlık yaptı. Eserleri yüzü aşkın dile çevrilen yazar, kaleme aldığı seçkin yapıtlarla evrensel bir köprü kurmayı başardı. Edebiyat serüvenine zorlu coğrafyasında başlayan Aytmatov, Cemile ve Selvi Boylum Al Yazmalım gibi başyapıtlarıyla geniş kitlelere ulaştı. Kırgızistan'ın uluslararası arenada yer bulma mücadelesinde ülkesini büyük bir sadakatle temsil eden bu kıymetli aydın, geride bıraktığı derin anlatımıyla dünya edebiyat tarihine adını silinmez harflerle kazıdı.

Zorluklarla Geçen Çocukluk ve Gençlik Yılları

Talas'ın Şeker köyünde doğan Cengiz Aytmatov, devlet adamı Torekul Aytmatov ile tiyatro sanatçısı Nahima Aytmatov'un evladı olarak dünyaya geldi. Çocukluğu, o yıllarda Sovyetler Birliği'ne bağlı olan Kırgızistan'ın karmaşık siyasi atmosferinde şekillendi. Babası Torekul Bey, 1937 yılında 'Burjuva Milliyetçisi' suçlamasıyla tutuklanarak Moskova'ya götürüldü ve bir yıl sonra kurşuna dizildi. Bu büyük acı, ailenin üzerine adeta kara bir bulut gibi çöktü. Şeker köyünde bulunan bir Sovyet okulunda ilk eğitim adımlarını atan genç Cengiz, babasının trajik ve haksız kaybının ardından ailesinin geçim yükünü tek başına omuzlamak durumunda kaldı. Ailenin karşılaştığı ağır maddi sıkıntıları aşmak için çocuk yaşta iş hayatına atıldı. Henüz 14 yaşındayken, köyünde boşalan devlet memurluğu görevine getirildi. Burada vergi tahsildarlığı yaptı. Ayrıca tarım makinelerinin sayımı gibi zorlu işleri de üstlendi.

Zorlu çocukluk yıllarının ardından Aytmatov, yükseköğrenim kararı aldı. Frunze'deki Kırgız Enstitüsü'nün veterinerlik bölümüne 1964 yılında adım atsa da, içindeki edebiyat tutkusu ağır bastı. Kısa zaman sonra bu alandan ayrılarak yönünü Moskova'ya çevirdi. Maxim Gorky Edebiyat Enstitüsü'nde eğitimine başlayan yazar, edebiyat dünyasının kapılarını tamamen araladı. Moskova'daki bu eğitimini 1956-1958 yılları arasında tamamladı. Mezuniyetinin ardından Pravda kentinde çalışmayı başladı. Tam sekiz yıl boyunca bu kentte görev yaparak hayat tecrübesini zenginleştirdi. Bu yoğun dönemin sonrasında ise kalemine tamamen odaklanarak profesyonel yazarlık kariyerine geçiş yaptı.

Edebi Yükseliş ve Dünya Çapında Başarılar

Cengiz Aytmatov'un ilk yazıları, 1952 senesinde The Newspaper Boy Dziou ile Awbım adlı dergilerde okurla buluştu. Yazarın kitaplaşan ilk eseri ise 1954 yılında yayımlanan Beyaz Yağmur oldu. Dört yıl sonra, 1958'de basılan Cemile ise ona büyük bir edebi prestij kazandırdı. Henüz kariyerinin başındayken, 1957 yılında Sovyet Yazarlar Birliği üyeliğine kabul edilerek gücünü tescilledi. 1963 yılına gelindiğinde, Sovyetler Birliği'nin en saygın ödüllerinden biri olan Lenin Ödülü'ne layık görüldü. Yazarın 1970 senesinde kaleme aldığı Selvi Boylum Al Yazmalım, Türk dünyasında derin izler bıraktı. Bu kült eser, Türkiye'de sinemaya da uyarlandı. 1980 yılında yayımladığı ilk romanı Gün Olur Asra Bedel, edebiyat dünyasında adeta bir bomba etkisi yarattı. Bu büyük roman, 1998 senesinde Rusya'da beyaz perdeye aktarılarak sinema tarihindeki yerini aldı. Yay burcu olan Aytmatov'un bu eserleri, dünya genelinde 100'ü aşkın farklı lisana çevrildi.

Diplomatik Görevler ve Son Yılları

Büyük edebiyatçı, sadece kalemiyle değil, siyasi ve diplomatik dehâsıyla da ülkesine hizmet etti. Kırgızistan'ın bağımsızlık kazanmasıyla birlikte uluslararası ilişkilerde son derece kritik roller üstlenen Aytmatov; Avrupa Birliği, NATO ve UNESCO gibi büyük küresel teşkilatlarda ülkesinin baş delegesi sıfatıyla görev yaptı. Ayrıca Baltık Ülkeleri Birliği bünyesinde Kırgızistan'ın yetkili temsilcisi olarak aktif görev aldı. Onun bu devlet adamı kimliği, ailesinde de yankı buldu. Oğlu Askar Aytmatov da babasının izinden giderek Kırgızistan Dışişleri Bakanı olarak ülkesine hizmet verdi. Ömrünü Kırgız kültürünün dünyaya tanıtılmasına ve evrensel edebiyata adayan Cengiz Aytmatov, 16 Mayıs 2008 tarihinde Tataristan'ın başkenti Kazan'da ansızın rahatsızlanarak böbrek yetmezliği teşhisiyle hastaneye kaldırıldı. Buradaki ilk tedavisinin ardından daha kapsamlı bir tedavi süreci için Almanya'ya sevk edildi. Ancak tüm çabalara rağmen kurtarılamayan usta yazar, 10 Haziran 2008 tarihinde, 80 yaşında Almanya'da yaşama veda etti.

Edebiyat dünyasına bıraktığı eşsiz mirasın yanı sıra, hayatı boyunca kazandığı unvanlar ve üstlendiği önemli sorumluluklar onun çok yönlü kişiliğini ortaya koymaktadır.

• Dünya çapında ses getiren Selvi Boylum Al Yazmalım ve Cemile gibi klasikleşmiş eserler,
• 1963 yılında layık görüldüğü prestijli Lenin Ödülü,
• Avrupa Birliği, NATO, UNESCO ve Baltık Ülkeleri Birliği nezdinde yürüttüğü üst düzey diplomatik görevler.