Osmanlı'nın son dönemine damga vuran yazar, araştırmacı ve asker Bursalı Mehmed Tahir Bey, 22 Kasım 1861'de Bursa'da doğmuştur.
Kendisi, askeri disiplin ile sivil araştırmaları başarıyla birleştirmiştir.
Babası ve annesinin Nakşibendî tarikatına mensup olması, onun tasavvuf çalışmalarına yönelmesinde büyük rol oynamıştır.
Bursa'da başlayan eğitim hayatını Harbiye Mektebi'nde subay olarak taçlandıran Tahir Bey, askeri kimliğinin yanı sıra Osmanlı dünyasının unutulmaya yüz tutmuş alimlerini ve eserlerini kütüphanelerde titizlikle inceleyerek gelecek nesillere aktarmayı başarmıştır.
Askeri Kimliği ve Fikri Dönüşümü
Kökeni Üsküdar'a dayanan Tahir Bey'in soyu, Sultan Abdülmecid döneminde Hassa Alayı kumandanlığı yapan ve emekliye ayrıldıktan sonra Bursa'ya yerleşen dedesi Seyyid Mehmed Tahir Paşa'ya uzanmaktadır.
Kudüs'te bulunduğu sırada inme geçirmesi nedeniyle emekliye sevk edilen dedesi, felç yüzünden konuşmakta güçlük çekmiştir.
Bu sebeple aile, yörede "dilsiz-paşazadeler" lakabıyla tanınmıştır.
Tahir Bey'in edebiyata ve tarihe olan ilgisinin kökeninde; kendisi de şiir yazan, tarih ve tasavvuf ile yakından ilgilenen babası Rıfat Bey'in büyük etkisi bulunmaktadır.
Babasının 93 Harbi'nde şehit düşmesiyle sarsılan Tahir Bey, eğitimini büyük bir kararlılıkla sürdürmüştür.
İlk eğitiminden sonra Mülkiye Rüşdiyesi ve Askerî İdâdî'yi birincilikle bitirmiş, bir yandan da Haraççıoğlu Medresesi'nde dini dersler almıştır.
Harbiye'den mezun olduktan sonra Manastır ve Üsküp'teki okullarda tarih, coğrafya ve Türkçe öğretmenliği yapmıştır.
Manastır'daki görevi esnasında, 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı sonrasında Türkçülük akımını hızlıca benimsemiştir.
Bu dönemde yayımladığı "Türklerin Ulûm ve Fünûna Hizmetleri" adlı eseri geniş kitlelere ulaşmıştır.
Kitabında, İbn-i Sina, Farabi ve Buhari gibi ünlü alimlerin Türk olduğunu savunmuştur.
Eserin yarattığı etki, dönemin aydın çevrelerinde büyük yankı uyandırmıştır.
Gizli bir siyasi örgütlenme olan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti'nin kurucu kadrosu arasında yer almıştır.
Hatta Türkiye Cumhuriyeti'nin üçüncü cumhurbaşkanı olacak Celal Bayar'ı cemiyete bizzat katmıştır.
Siyasi faaliyetleri nedeniyle bir dönem görevinden uzaklaştırılmış; Alaşehir ve İzmir'e tayin edilmiştir.
Bu günleri İzmir ve çevresindeki kütüphaneleri inceleyerek değerlendirmiştir.
Kütüphaneler Arasında Bir Mebus
Meşrutiyet'in yeniden ilanıyla birlikte 1908 yılında Bursa mebusu olarak Meclis-i Mebusan'a girmiştir.
İstanbul'a gelişi, araştırmaları için zengin kütüphane olanaklarına ulaşmasını sağlamıştır.
Türk Derneği ve Târîh-i Osmânî Encümeni gibi kurumlarda kurucu ve araştırmacı olarak bulunmuştur.
Mebusluk görevinin sona ermesinin akabinde miralay rütbesiyle orduya geri dönen Tahir Bey, 1914 yılında bu rütbe üzerinden askerlik hayatından emekliye ayrılmıştır.
1913 yılında Evkaf Nezâreti tarafından vakıf kütüphanelerini teftiş etmekle görevlendirilince on binlerce yazma eseri inceleme fırsatı bulmuştur.
Evkaf Nezâreti bünyesindeki görevi sırasında kütüphanelerdeki el yazmalarını tasnif edip teftiş eden Tahir Bey, edindiği benzersiz birikim sayesinde Topkapı Sarayı Kütüphanesi müdürlüğüne tayin edilmiştir.
Burada görev yaparken bilimsel çalışmalarını sürdürmüştür.
Ayrıca çeşitli derneklerin faaliyetlerine de katılmıştır.
Ölümsüz Mirası: Osmanlı Müellifleri
Bursalı Mehmed Tahir Bey'in yarım asra yakın bir emeğin ürünü olan başyapıtı, üç cilt halinde yayımlanan "Osmanlı Müellifleri" adlı ansiklopedik kaynaktır.
Bu anıtsal eser; imparatorluk genelinde yaşamış 1691 alimin, şeyhin, şairin ve bilim insanının hayat öyküsü ile dokuz binden fazla çalışmasını içermektedir.
Eserde incelenen şahsiyetlerin faaliyet gösterdiği alanlar genel olarak dört ana başlıkta toplanmıştır:
- Şairler ve Yazarlar
- Tarihçiler ve Coğrafyacılar
- Mutasavvıflar ve Din Alimleri
- Hekimler ve Matematikçiler
Otuz yıllık araştırmaların meyvesi olan bu dev yapıt, günümüz tarih yazıcılığı açısından hala vazgeçilmez bir temel başvuru kaynağıdır.
Kitapta yazarların dokuz bini aşkın eserine yer verilmiş ve araştırmacıların yararlanması amacıyla detaylı tablolar da eklenmiştir.
Eserin son cildinin basım aşamasında yazarın düştüğü maddi sıkıntıları hafifletmek amacıyla, Büyük Zafer'in kazanıldığı günlerde Mustafa Kemal Paşa kitaptan 500 adet satın alarak kendisine anlamlı bir destek sağlamıştır.
28 Ekim 1925 tarihinde İstanbul'da vefat eden yazar, Üsküdar'da Aziz Mahmud Hüdâyî Dergâhı haziresine defnedilmiştir.
Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından 1935 yılında mezar taşı yaptırılmış ve yazarın ismi Bursa'da bir caddeye verilerek yaşatılmıştır.