İslam dünyasında Kur'an'dan sonra en sahih kaynak kabul edilen el-Câmi‘u’s-sahîh'in müellifi olan Ebû Abdillâh Muhammed bin İsmâîl bin İbrâhîm el-Cu'fî el-Buhârî, 21 Temmuz 810'da Abbasi Devleti sınırları içerisindeki Buhara kentinde dünyaya geldi. Yetim büyüyen ve genç yaşta yollara düşen bu büyük din adamı, Peygamber'in vefatından 178 yıl sonra, halkın hafızasındaki ve kendi araştırmalarındaki güvenilir rivayetleri yazıya geçirerek inanç dünyasında devrim niteliğinde bir külliyat oluşturdu.
İlim Yolunda İlk Adımlar ve Gençlik Yılları
Babasını henüz küçük yaşlarındayken kaybetti. Annesinin özenli ve şefkatli terbiyesiyle büyüdü. Arap diline ve Kur'an-ı Kerim'e küçük yaşlarda vakıf olan deha, henüz on yaşına gelmeden doğduğu şehrin muhaddislerinden ders almaya başladı. On bir yaşında, hocası Dâhilî'nin rivayetler sırasında yaptığı bazı hataları düzelterek etrafındakilerin dikkatini çeken genç ilim talebesi, on altı yaşına ulaştığında Vekî‘ b. Cerrâh ile İbnü’l-Mübârek’in eserlerini tamamen zihnine kazımıştı. İlim aşkıyla dolup taşan genç adam, 825 yılında annesi ve kardeşi Ahmed ile birlikte hac farizasını yerine getirmek için mukaddes toprakların yolunu tuttu. Mekke'de ibadetini tamamladıktan sonra ailesi memleketine dönerken, o bilgiye duyduğu büyük arzuyla Mekke'de kalmayı tercih etti. Burada Humeydî ve Hallâd b. Yahyâ gibi büyük ustalardan dersler alarak hayatını adayacağı o büyük yolculuğun ilk adımlarını attı.
Coğrafyaları Aşan Hadis Yolculukları
Kendi ayakları üzerinde durmasını sağlayan babasından kalma miras sayesinde kimseye minnet etmeden yaşayan Buhari, ilim tahsili uğruna dönemin en önemli merkezlerini karış karış gezdi. Altı yıl boyunca Hicaz topraklarında kalan din bilgini, seyahatleri sırasında devasa bir kütüphane oluşturdu ve bu eserleri gittiği her yere yanında taşıdı. Bu seyahatlerinde uğradığı başlıca yerler ve buralardaki ilmi faaliyetleri şöyledir:
- En az sekiz defa ziyaret ettiği Bağdat'ta dönemin otorite isimleriyle bir araya geldi.
- Dört ya da beş kez gittiği Basra'da ve çok sayıda seyahat gerçekleştirdiği Kûfe'de hadis rivayetlerini inceledi.
- Çeşitli dönemlerde ziyaret ettiği Belh kentinde, kendilerinden ders aldığı bin farklı hocanın hadislerini halkın isteği üzerine kaleme döktü.
- Ayrıca Dımaşk, Humus, Medine, Merv, Mısır ve Nîşâbur gibi ilim merkezlerini gezerek hadis hafızlarının birikiminden en üst düzeyde istifade etti.
Buralarda halktan duyduğu ve kendi araştırmalarıyla tespit ettiği nakilleri büyük bir titizlikle süzgeçten geçirerek kaydetti.
Tavizsiz Duruşu ve Hüzünlü Vefatı
Fiziksel olarak ince yapılı ve orta boylu olan ünlü alim, mütevazı yaşantısıyla bilinirdi. Yiyip içmeye değer vermeyen, dünya malına tamah etmeyen bu şahsiyet, az konuşması ve cömertliğiyle çevresinde büyük saygı uyandırırdı. Alacaklı olduğu bir şahsa karşı gösterdiği merhamet dolu tutum, onun ahlakını gözler önüne serer. Borcunu uzun süre ödemeyen bu kişiden tahsilat yapması için idarecileri devreye sokmasını önerenlere, dünya menfaatleri için dininden taviz vermeyeceğini belirterek karşı çıkmıştır. Dostlarının ısrarıyla durum yöneticilere bildirilince, borçlunun zarar görmesini engellemek adına mektup yazıp yıllık cüzi bir ödeme planıyla anlaşma yoluna gitmiştir. Kendisinin şahsi işlerini yardımcısı yürütüyordu. O, kendisini tamamen ilme adamıştı. Ancak ömrünün son yıllarında zorlu bir süreçten geçti. Horasan valisinin kendi oğluna özel ders verme talebini reddetmesi, onun saraylarda ilim satmayacağını göstermesi üzerine hakkında Ehl-i Sünnet dışı fikirler taşıdığı iddiası yayıldı. Bu haksız ithamların ardından doğduğu topraklardan Semerkant'a sürgün edilen Buhari, yol üzerindeki Hartenk kasabasında yaşayan akrabalarını ziyaret ettiği sırada aniden hastalanarak 1 Eylül 870'te henüz 60 yaşındayken vefat etti.
İslam Kütüphanesine Kazandırdığı Eserler
Buhari, geride bıraktığı eserlerle İslam düşünce tarihini kökten etkilemiştir. Sünni dünyada en güvenilir hadis derlemesi kabul edilen ve Sahih-i Buhari adıyla anılan el-Câmiü's-Sahih, onun en önemli mirasıdır. Büyük muhaddisin İslam kütüphanesine miras bıraktığı diğer kıymetli yapıtlar ise şu şekilde sıralanabilir:
- Et Tarih el Kebir (Daha sonra bu eseri et Tarih es Sağir adı ile özetlemiştir.)
- Es Sulasiyat
- El Edeb el Müfred
- Halk-u Ef'ali'l Ibad
- Raf'ul-Yedeyn fi's-Salah
- Kitâbu Duafâü's-Sagîr
- Kitâbu'l Künâ
- Kitâbu'l-Kiraati Halfe'l-imam
- Halku'l-Ef'ali'l-ibâd ve'r-Redd Ale'l Cehmiyye
- El-Akîde yahut et-Tevhîd
- Abarü's Sifat
Tarih boyunca hadis alanında tartışmasız bir otorite kabul edilen büyük imam, geride bıraktığı bu eserlerle İslam inancının şekillenmesinde kalıcı bir iz bırakmıştır.