Koçzade Yusuf Ziya Bey, Birinci Dönem TBMM bünyesinde Bitlis milletvekili olarak görev yapmış olan Kürt kökenli bir siyasetçidir.
Kendisi 1882 yılında Bitlis'te doğmuştur.
Ticaret ve bürokrasi alanında çalıştıktan sonra Ankara'da yasama faaliyetlerine katılmıştır.
Genç cumhuriyetin kurulduğu ve büyük devrimlerin yapıldığı o sancılı dönemde, hem meclisteki sert muhalefeti hem de doğudaki gizli cemiyet faaliyetleri nedeniyle 14 Nisan 1925 tarihinde Bitlis'te kurşuna dizilerek idam edildi.
Yusuf Ziya Bey, meclis kürsüsündeki hararetli Musul konuşmaları ve saltanat savunuculuğu ile tarih sahnesinde derin izler bırakmıştır.
Eğitim Hayatı ve Meclis Sıralarına Ulaşan Yolculuk
Bitlis'in köklü ailelerinden Koçzade Hacı Ömer Suat Ağa'nın oğlu olarak doğan Yusuf Ziya Bey, eğitimini Bitlis Sultanisi'nde tamamladı.
Mezuniyetinin ardından ilk olarak ticaret hayatına yöneldi.
Dahu sonra yerel Maarif müdürlüğünde başkâtip olarak görev alarak idari mekanizmayı yakından tanıma fırsatı buldu.
Bu dönemde siyasetle yakından ilgilenmeye başlayan genç bürokrat, Kürt Teali Cemiyeti çatısı altında aktif çalışmalara katıldı.
Milli Mücadele'nin yükseldiği günlerde yapılan seçimleri kazanarak meclise girmeye hak kazandı.
Bitlis milletvekili sıfatıyla 16 Ağustos 1920 tarihinde Büyük Millet Meclisi'ne katılarak parlamenter kariyerini resmen başlattı.
Yasama organındaki etkinliği sayesinde kısa süre içinde Kastamonu İstiklâl Mahkemesi üyeliğine seçilmeyi başardı.
Mecliste gruplaşmalar başladığında ise Mustafa Kemal Paşa'ya muhalif olan İkinci Grup bünyesinde yer almayı tercih etti.
Meclis Kürsüsünde Muhalif Bir Ses: Saltanat ve Musul Tartışmaları
İkinci Grup üyesi olan Yusuf Ziya Bey, saltanatın lağvedilmesine yönelik kanun tasarılarına meclis oturumlarında kararlılıkla karşı çıktı.
Fakat onun parlamentodaki en büyük mücadelesi sınır tartışmaları üzerine olmuştur.
Lozan Barış Konferansı müzakereleri esnasında Musul vilayetinin Türkiye sınırları dışında bırakılması ve Irak topraklarına devredilmesi fikrine meclis kürsüsünden son derece sert ve tavizsiz bir üslupla karşı çıkmıştır.
Bölgenin milli sınırlar içinde tutulması gerektiğini belirten etkili konuşmalarıyla meclisin muhalif seslerinden biri haline geldi.
Ona göre Musul, Mondros Mütarekesi şartları çiğnenerek İngilizler tarafından haksızca işgal edilmiş milli bir topraktı.
Gizli Azadi Cemiyeti ve Şeyh Said ile İttifak
Milletvekilliği süresi sona erince Ankara'dan ayrılarak tekrar Bitlis'e yerleşti.
Burada, daha önce kapatılmış olan Kürt Teali Cemiyeti'nin önde gelen kurucularıyla gizli temaslar yürütmeye başladı.
Milli Mücadele aleyhindeki eylemleri sebebiyle kapatılan Kürt Teali Cemiyeti'nin kurucularından Seyit Abdülkadir, Cibranlı Halit Bey ve Hacı Musa Bey ile bir araya gelerek Azadi adındaki gizli örgütün kurucuları arasına katıldı.
Hareketin gücünü artırmak amacıyla, bölgede dini nüfuzu son derece yüksek olan Nakşibendi lideri Şeyh Said'i de bu yapıya dahil etti.
Bu gizli ittifak, şeriatın ihyası ve hilafetin yeniden tesisi amacıyla bölgedeki aşiretleri devlete karşı kışkırtma faaliyetlerine girişti.
Anyı süreçte Hakkâri bölgesinde İngiliz uçaklarının ve silahlarının desteğiyle tehlikeli bir Nasturi Ayaklanması patlak vermişti.
İsyanı bastırmakla görevlendirilen Azadi üyesi muvazzaf subaylar, Yusuf Ziya Bey'den kendilerine gönderilen şifreli telgrafı tamamen yanlış yorumladılar.
Yaklaşık üç yüz askerle isyancılara katıldılar.
Yakalanışı, Bitlis Harp Divanı ve Kurşuna Dizilmesi
Mustafa Kemal Paşa, 1924 Pasinler depremi üzerine Erzurum ve Kars'ı ziyaret etti.
Bu gezi sırasında Varto'da meskûn Hormek Aşireti liderleri, Cibranlı Halit ve ekibinin bölgede yürüttüğü gizli faaliyetleri cumhurbaşkanına rapor etti.
Aldığı istihbarat üzerine yetkilileri uyaran Mustafa Kemal Paşa, Erzurum'a gelen Yusuf Ziya Bey'in tutuklanmasını sağladı.
Eski milletvekili Bitlis Harp Divanı'na sevk edildi.
Mahkemedeki sorgusunda suçlamaları kabul eden Yusuf Ziya Bey; Cibranlı Halit, Şeyh Said ve Hacı Musa Bey gibi isimlerin de cemiyet üyesi olduğunu itiraf etti.
Hıyanet-i Vataniye Kanunu uyarınca vatana ihanet suçundan idama mahkûm edildi.
Şeyh Said İsyanı'nın tamamen bastırılmasından sadece bir gün önce, 14 Nisan 1925 sabahı saat beş buçukta Bitlis'te kurşuna dizilerek infaz edildi.
Aynı infaz mangasının önünde Cibranlı Halit Bey, Teğmen Ali Rıza Bey, damadı Faik Bey ve Molla Abdurrahman da can vermiştir.
Yusuf Ziya Bey'in ardında bıraktığı siyasi ve tarihi miras şu maddeler altında özetlenebilir:
- TBMM Birinci Dönem milletvekilliği süresince yürüttüğü aktif muhalefet çalışmaları,
- Musul eyaletinin Türkiye topraklarında kalması için gösterdiği kararlı duruş,
- Gizli Azadi komitesi kuruculuğu ve Şeyh Said ile kurulan ittifak ilişkisi,
- Hakkâri'deki Nasturi Ayaklanması esnasında şifreli telgrafla askeri firarlara yol açması,
- Bitlis Harp Divanı tarafından yargılanması ve Hıyanet-i Vataniye Kanunu gereği kurşuna dizilmesi.