Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatının yönünü çizen öncülerden biri olan şair ve yazar Yaşar Nabi Nayır, 24 Aralık 1908 tarihinde Makedonya'nın Üsküp kentinde dünyaya gözlerini açtı. Edebi üretimleriyle ve kurucusu olduğu yayınlarla kültür hayatımızı şekillendiren bu usta isim, kalemiyle yarattığı devasa mirasla adını altın harflerle yazdırdı.
Üsküp'ten İstanbul'a Uzanan İlk Gençlik Yılları
Çocukluk çağında Üsküp'te başlayan yaşam serüveni, Balkanlar'ın hareketli günlerinde şekillendi. Vilayet pasaport memurluğu yapan edebiyat sevdalısı Nabi Bey ile okumaya son derece hevesli Nigar Hanım'ın evladı olan küçük Yaşar, henüz üç yaşındayken babasız kaldı. Bu acı kaybın ardından, annesi ve kız kardeşiyle birlikte yollara düştü. 1912 ve 1914 yıllarında İstanbul'a gelen aile, savaş rüzgarları arasında sık sık yer değiştirmek zorunda kalacaktı. Nitekim 1919 yılında yeniden Üsküp'e dönen aile, takvimler 1924 yılını gösterdiğinde kalıcı olarak İstanbul'a yerleşti. Bu hareketli yıllarda Kadıköy Osmangazi İlkokulu, Torosyan Ermeni Okulu, Üsküp İrfan Mektebi ve Üsküp Fransız Okulu gibi farklı eğitim kurumlarında dersler aldı. Öğrenim hayatını 1929 yılında Galatasaray Lisesi'nin Ticaret ve Bankacılık şubesinden mezun olarak tamamladı.
Edebiyat dünyasına lise sıralarında adım attı. Öğretmeninin büyük teşvikiyle yazdığı ilk şiirleri, yine onun yönettiği Çocuk Dünyası dergisinde okurla buluştu. Genç şairin asıl edebi kimliği ise 1926 yılında Servet-i Fünun sayfalarında yayımlanan eserleriyle belirginleşti. Bu dönemde yazılarında ve antolojilerinde sıklıkla Muzaffer Reşit takma ismini kullandı. Kendini geliştirmeyi hiç bırakmayan genç yetenek; Yeni Kitap, Hayat, Muhit, Çığır ve Ülkü gibi dönemin önemli yazın dergilerinde kalemiyle boy gösterdi. Yazın dünyasındaki bu ilk heyecanlar, onu ileride kurulacak tarihi bir edebi oluşumun eşiğine getirecekti.
Bir Edebiyat Hareketi ve Varlık'ın Doğuşu
Takvimler 1928 yılını gösterdiğinde, altı yakın edebiyatçı arkadaşıyla bir araya gelerek Türk şiirinde yeni bir sayfa açtı. Cevdet Kudret, Ziya Osman Saba, Vasfi Mahir Kocatürk, Sabri Esat Siyavuşgil, Muammer Lütfi ve Kenan Hulusi Koray ile birlikte Yedi Meşale adını verdikleri ortak şiir kitabını çıkardılar. Bu adım, Cumhuriyet döneminin ilk önemli edebi topluluklarından olan Yedi Meşaleciler akımını başlattı. Liseden mezun olduğu 1929 senesinde annesinin ve kız kardeşinin geşim sorumluluğunu omuzlayan sanatçı, yüksek öğrenim hayaline veda etmek zorunda kaldı. Geçimini sağlamak adına Ziraat Bankası'nın İstanbul şubesinde memuriyete başladı. 1931 yılında vatan borcunu ödemek üzere yedek subay olarak orduya katıldı ve iki yıl sonra teğmen rütbesiyle terhis oldu.
Askerlik sonrasında Ankara'da Merkez Bankası bünyesinde çalıştı. Yaklaşık bir yıl süren bu görevin ardından Hakimiyet-i Milliye gazetesinde yazar ve çevirmen olarak yeni bir sayfa açtı. Bankacılık ve gazetecilik tecrübelerinin hemen ardından, hayatının en büyük projesine imza attı. 15 Temmuz 1933 tarihinde Nahit Sırrı Örik ile el ele vererek Varlık Dergisi'ni çıkarmaya başladı. Ankara sokaklarında filizlenen bu dergi, Türk kültür hayatının en uzun soluklu yayını olacaktı. 1934-1940 yılları arasında adı Ulus olarak değişen gazetede çevirmenlik ve yazarlık yaparken, edebiyat dünyasına yeni eserler kazandırmayı da sürdürdü. Vatan sevgisiyle dolu olan yazar, 1940 ve 1942 yıllarında ikinci ve üçüncü kez askere çağrılarak Ankara garnizon komutanlığında üsteğmen olarak görev yaptı.
Yayıncılık Dünyasında Devrim: Varlık Yayınevi
İkinci Dünya Savaşı yıllarında bir yandan Türk Dil Kurumu'nda görev yapan yazar, diğer yandan Milli Eğitim Bakanlığı Tercüme Bürosu'nda mesai harcadı. 1946 yılında memuriyetten istifa ederek radikal bir kararla İstanbul'a döndü ve Varlık Yayınevi'ni kurdu. Kurduğu bu yayıneviyle ülkemizde yayıncılık anlayışını kökten değiştirdi. Varlık markası altında binden fazla kıymetli kitabı okurlarla buluşturarak adeta bir kültür akademisi gibi çalıştı. Yayınevinin yanı sıra 1966-1969 yılları arasında dünya edebiyatından seçkin eserler sunan 29 sayılı Cep Dergisi'ni yayımladı. Sanat hayatının ilk yıllarında şiire yoğunlaşmış olsa da zamanla hikaye, roman, tiyatro oyunu, deneme ve gezi yazısı gibi farklı türlerde de eserler verdi. Fransız edebiyatının devleri Balzac ve Panait Istrati'den yaptığı çevirilerle dilimize büyük katkılar sundu.
Kendi adıyla ve Muzaffer Reşit imzasıyla hazırladığı antoloji ve derleme kitaplarının sayısı altmışı aşan Nayır, Türkçenin gelişmesi ve sadeleşmesi için ömrü boyunca büyük çaba sarf etti. Uluslararası P.E.N. Yazarlar Derneği'nin Türkiye Başkanlığı görevini üstlenerek Türk edebiyatını dünya sahnesinde de temsil etti. Aile hayatında huzuru bulan yazarın bu evlilikten iki kız çocuğu dünyaya geldi; kızı Filiz Nayır Deniztekin de babasının edebi mirasını yaşatmaya devam edecekti. Türk edebiyatına üstün hizmetleri vesilesiyle 1979 yılında Kültür Bakanlığı Büyük Ödülü'ne layık görüldü. Türk edebiyatının ulu çınarı, 15 Mart 1981 tarihinde mide kanaması nedeniyle İstanbul'da 73 yaşında aramızdan ayrıldı. Onun aziz hatırasını yaşatmak adına, her yıl Varlık Dergisi'nin kuruluş yıl dönümü olan 15 Temmuz'da genç şair ve yazarlara Yaşar Nabi Nayır Gençlik Ödülleri takdim edilmektedir.
Seçkin Eserleri
Çok yönlü yazın hayatı boyunca Yaşar Nabi Nayır, edebiyatın hemen her alanında kalem oynatarak geriye zengin bir kütüphane bırakmıştır:
- Şiir: Yedi Meşale (1928 - ortak kitap), Kahramanlar (1929), Onar Mısra (1932), Kahramanlar (1970 - 'Mesafeler' bölümünün eklenmesiyle)
- Roman: Bir Kadın Söylüyor (1931), Âdem ile Havva (1932)
- Öykü: Bu da Bir Hikâyedir (1935), Sevi Çıkmazı (1935)
- Oyun: Mete (1933), İnkılap Çocukları (1933), Beş Devir (1933), Köyün Namusu (1933)
- İnceleme - Deneme: Balkanlar ve Türklük (1936), Edebiyatımızın Bugünkü Meseleleri (1937), Nereye Gidiyoruz (1948), Yıllar Boyunca (1959), Atatürkçülük Nedir (1963), Atatürk Yolu (1966), Edebiyat Dünyamız (1971), Dost mektupları (1972), Değişen Dünyamız (1973), Çağımıza Ters Düşenler (1975)
- Sözlük & Biyografi: Kılavuz Sözlük / Osmanlıca-Türkçe, Türkçe Osmanlıca (1961), Ahmet Haşim (1952), Ömer Seyfettin (1952), Tevfik Fikret (1952), Homeros (1953), Moliere (1953)