Stanislao Cannizzaro Kimdir?

Modern kimyanın temellerini atan İtalyan bilim insanı Stanislao Cannizzaro, 13 Temmuz 1826 tarihinde Sicilya'nın Palermo kentinde dünyaya geldi. Yaşadığı dönemde kimya bilimindeki büyük karmaşayı Avogadro Hipotezi'ni uygulayarak çözüme kavuşturan Cannizzaro, atom ve molekül ağırlıklarını netleştirerek bilim dünyasında devrim yarattı. Gençlik yıllarında tıp eğitimini yarıda bırakıp kimyaya yönelen dahi araştırmacı, laboratuvar çalışmalarının yanı sıra ülkesinin bağımsızlık mücadelesinde de aktif rol üstlendi.

Tıp Sıralarından İhtilal Cephesine Uzanan Bir Hayat

Palermo'nun nüfuzlu ailelerinden birine mensup olan Cannizzaro'nun babası Polis Genel Müdürü Mariano Cannizzaro, annesi ise Anna Di Benedetto'ydu. Genç Stanislao, 1841'de tıp eğitimi için üniversiteye girdi. Ancak kimyaya olan ilgisi ağır bastı. Kısa süre sonra tıp eğitimini yarıda bırakarak fizik ve kimya alanında derinleşmeye karar verdi. Palermo, Napoli ve Pisa üniversitelerinde aldığı eğitimler, onun bilimsel altyapısını güçlendiren en önemli unsurlar oldu.

1847 yılına gelindiğinde İtalya'nın çalkantılı siyasi ortamı genç bilim insanını da içine çekti. Özgürlükçü fikirlerden etkilenen Cannizzaro, okulunu bırakarak Sicilya'daki ihtilal hareketine katıldı. Başarısızlıkla sonuçlanan bu ayaklanmanın ardından, 1849 yılında vatanını terk etmek zorunda kaldı. Kaçış yolu onu önce Marsilya'ya, ardından da dönemin bilim merkezi Paris'e ulaştırdı. Paris'teki iki yıllık süreçte, meşhur kimyacı Chevreul'un laboratuvarında çalışarak deneysel becerilerini en üst seviyeye çıkardı.

Sürgünden dönünce Alessandria'da öğretmenlik yaptı. Zor koşullarda bile çalışmalarını aksatmadı. Nitekim 1853 yılında, organik kimyada çığır açacak kendi adıyla anılan ünlü kimyasal tepkimeyi keşfetti. Cannizzaro tepkimesi olarak bilinen bu süreçte, benzaldehit maddesi kuvvetli bir bazik ortamda kendi kendine yükseltgenme ve indirgenmeye uğrayarak benzoik asit ile benzil alkolü oluşturmaktaydı. Bu büyük keşif, onun akademik dünyada hızla yükselmesini sağladı. Başarılı bilim insanı, İtalya genelinde farklı dönemlerde şu üniversitelerde profesörlük görevlerinde bulundu:

• 1855 yılında Cenova Üniversitesi
• 1861 yılında Palermo Üniversitesi
• 1871 yılında Roma Üniversitesi

Atom Ağırlığı Bulmacasını Çözen Deha

O yıllarda kimya bilimi büyük kaos içindeydi. John Dalton'un atom kuramı bilim dünyasınca benimsenmiş olsa da, bileşiklerin formülleri konusunda ortak bir dil yoktu. Bilim insanları elementlerin gerçek ağırlıklarını belirlemekte zorlanıyor, her araştırmacı kendi sistemini kullanıyordu. Bu durum öyle bir boyuta ulaşmıştı ki basit bir bileşik olan asetik asit için on dokuz farklı kimyasal formül önerilmişti. Berzelius gibi dehalar bazı doğru değerler saptamış olsalar bile, pratik uygulamada yaşanan sorunlar çözülemiyordu.

Cannizzaro, 1858 yılında Amedeo Avogadro'nun yarım asır önce yayımladığı fakat göz ardı edilen hipotezini detaylıca inceledi. Avogadro, aynı koşullar altında eşit hacimdeki tüm gazların aynı miktarda molekül barındırdığını savunuyordu. İtalyan kimyager, bu tezin gazların molekül ağırlıklarını belirlemede anahtar rol oynayacağını fark etti. Gaz hâlinde bulunmayan maddeler için ise özgül ısı ölçümlerinin molekül ağırlığını bulmada kullanılabileceğini ortaya koydu. Gay-Lussac'ın bileşen gaz hacimleri ilkesinden yola çıkarak yaptığı hesaplamalarla, Berzelius'un belirlediği element ağırlıklarının doğruluğunu ispatladı. Bilimsel teorilerini ve ulaştığı sonuçları aynı yıl yayımladığı Sunto di un corso di filosofia chimica (Kimya Felsefesi Derslerine Örnek) adlı meşhur eserinde topladı.

Karlsruhe Kongresi ve Bilimde Uzlaşı

Kimya dünyasındaki bu kavram kargaşasına son vermek isteyen August Kekule, Avrupa'nın en önemli kimyacılarını bir araya getirecek uluslararası bir toplantı düzenlenmesini teklif etti. Bu çağrı üzerine, 1860 yılında Almanya'nın Karlsruhe kentinde tarihin ilk uluslararası kimya konferansı gerçekleştirildi. Toplantıya katılan 140 delege arasında Dimitri İvanoviç Mendeleev, Robert Bunsen, Friedrich Wöhler, Justus von Liebig, Jean Baptiste Dumas, Adolph Wilhelm Hermann Kolbe ve Edward Frankland gibi dönemin en parlak beyinleri yer alıyordu.

Kongrede Cannizzaro kendi eserini delegelere dağıttı. Kürsüye çıkıp Avogadro hipotezini hararetle savundu. Konuşmasında özellikle atom ile molekül kavramları arasındaki temel farkı net bir şekilde ortaya koydu. Hidrojen atomunun ağırlığını temel birim olan 1 olarak kabul eden Cannizzaro, bir hidrojen molekülünün iki ayrı atomun birleşmesiyle meydana geldiğini kanıtladı. Bu sunum, kongredeki pek çok bilim insanının zihnindeki şüpheleri yok etti ve Avogadro Hipotezi'nin bilim dünyasında genel kabul görmesinin önünü açtı. 1860'lı yıllardan sonra kimyasal formüller basitleşti ve bilim dünyasında tam bir mutabakat sağlandı.

Akademik kariyerinin yanı sıra toplumsal sorumluluklardan da kaçınmayan Cannizzaro, 1871 yılında İtalyan parlamentosunda senatör olarak görev aldı. Senatörlük döneminde ağırlıklı olarak halk sağlığı meseleleriyle ilgilendi ve ülkede gümrük laboratuvarlarının kurulmasına öncülük etti. Bilim dünyasına yaptığı eşsiz katkılardan dolayı 1891 yılında prestijli Copley Madalyası ile ödüllendirildi. Değerli bilim insanı, 10 Mayıs 1910 tarihinde Roma'da 84 yaşında hayata gözlerini yumdu.