Sedad Hakkı Eldem, Osmanlı geleneksel konut tasarımını modern estetikle harmanlayıp yirminci yüzyıl Türk mimarisine derin izler bırakırken, ülkemizin mimarlık tarihine yön veren en önemli akademisyen ve yazarlardan biri olmuştur. 31 Ağustos 1908 tarihinde İstanbul'da köklü bir Osmanlı ailesinin evladı olarak doğdu. Kariyeri boyunca geleneksel Türk evi mimarisi ile Osmanlı dönemi köşklerini titizlikle inceledi. Bu yerel motiflerin çağdaş tasarımlarda yeniden hayat bulmasını sağladı. Genç yaşlardan itibaren yurt dışında edindiği vizyonla ulusal mimarlık anlayışının doğuşuna öncülük etti. Böylece yerel değerleri evrensel bir dille yeniden yorumladı. Eldem, Güzel Sanatlar Akademisi bünyesinde yetiştirdiği nesillerle Türkiye'nin mimari kimliğinin şekillenmesinde vazgeçilmez bir rol üstlendi. Kültürel mirası modern çizgilerle yaştama gayreti, ona Ağa Han Mimarlık Ödülü'nü kazandırdı.
Köklü Aile Kökenleri ve Avrupa'da Geçen Gençlik Yılları
Sedad Hakkı Eldem, Osmanlı aristokrasisinin seçkin fertlerinden oluşan bir aile ortamında dünyaya geldi. Babasının diplomatik görevleri nedeniyle çocukluğu Cenevre, Zürih ve Münih gibi Avrupa şehirlerinde geçti. Bu seyahatler onun kültürel ve estetik ufkunun erken yaşta genişlemesini sağladı. İlköğrenimini Fransızca, lise eğitimini ise Almanca tamamlayarak her iki dile de son derece yetkin şekilde hakim oldu. Münih'teki lise yıllarında Avrupa mimarisinin çağdaş akımlarından derinden etkilendi. Ailesi, Osmanlı İmparatorluğu'nun bilim ve sanat dünyasına yön veren değerli şahsiyetlerden oluşuyordu. Annesi Azize Galip Hanım, diplomat olan babası ise İsmail Hakkı Bey'dir. Anne tarafından büyük dedesi olan II. Abdülhamid devri sadrazamı İbrahim Edhem Paşa'nın yanı sıra, nümismatiğin kurucusu dedesi İsmail Galip Bey ile müzeciliğin mimarı büyük dayısı Osman Hamdi Bey ailesinin öne çıkan değerlerindendi. Diğer büyük dayısı Halil Ethem Bey de jeoloji alanındaki katkılarıyla tanınan bir isimdi. Böylesine aydın ve sanata düşkün bir aile ortamı, Sedad Hakkı'nın estetik algısını çok küçük yaşlarda şekillendirdi.
Akademiye Adım Atış ve Geleneksel Mimarlık Keşifleri
Genç Sedad Hakkı, Avrupa'daki lise eğitimini tamamlayarak 1924 yılında İstanbul'a geri döndü. Geleceğini şekillendirmek için Mimar Vedat Bey'in tavsiyesine kulak vererek Sanâyi-i Nefîse Mektebine kaydoldu. Akademide, dönemin ünlü İtalyan mimarlarından Giulio Mongeri'nin öğrencisi olma ayrıcalığına erişti. Öğrencilik yıllarında olağanüstü desen çizimi becerisiyle hocalarının dikkatini çekmeyi başardı. Topkapı Sarayı'nın ayrıntılı krokilerini hazırlarken Yeni Cami'nin cephe tasarımları üzerine de özel çalışmalar yürüttü. Bu süreçte hocası Mongeri'nin mimarlık bürosunda yardımcı eleman olarak görev aldı. Ankara'da 1926-1927 yılları arasında bulunarak Ziraat Bankası Genel Müdürlük Binası inşaatında aktif çalıştı. Başkentte bulunduğu dönemde Ankara Kalesi içindeki eski evlerin fotoğraflarını çekip rölövelerini çıkardı. İstanbul'a döndüğünde de yangından kurtulabilmiş eski semtlerdeki konakların çizimlerini yaptı. Sanâyi-i Nefîse Mektebindeki mimarlık eğitimini 1928 yılında birincilikle tamamlayan Eldem, bu üstün başarısı sayesinde devlet tarafından Berlin ve Paris'teki prestijli mimarlık atölyelerinde üç yıllık bir staj eğitimiyle ödüllendirildi.
Kendi Ofisinden Uluslararası Kürsüye Uzanan Başarılar
Akademi kadrosundan gelen davet üzerine 1930'da heyecanla Türkiye'ye döndü. Avrupa'dan döndükten sonra 1931 yılında Budapeşte Fuarı'ndaki Türk Pavyonu'nu inşa ederek mesleki kariyerine hızlı bir başlangıç yapan Eldem, hemen ertesi yıl İstanbul'da kendi özel bürosunu açarak serbest çalşmalarına başladı. Aynı yıl atandığı Güzel Sanatlar Akademisi'nde akademik hayatına başladı. Emekli olduğu 1978 yılına kadar yapı, milli mimari, restorasyon ve rölöve dersleri verdi. Geleceğin Türk mimarlarına ilham aşılayan Eldem, emeklilik sonrasında da akademi bünyesindeki proje atölyelerinde çalşmalarını heyecanla sürdürdü. Tarihi yapıların korunması konusuna büyük hassasiyet gösterdi. Meslek hayatındaki en önemli dönüm noktalarından biri 1986 yılında gerçekleşti. Bu tarihte, uluslararası alanda son derece prestijli kabul edilen Ağa Han Mimarlık Ödülü'nü kazandı. Taksim Gezi Parkı yakınında inşa ettiği meşhur Ceylan Apartmanı onun en bilinen erken dönem eserlerindendir. Cumhuriyet dönemine damga vuran bu usta sanatçı, 7 Eylül 1988'de İstanbul'da vefat etti. Vefatının ardından cenazesi Zincirlikuyu Mezarlığı'na büyük bir saygıyla defnedildi.
Eldem, tarihi mirasın korunması ve Türk mimarisinin dünyada temsil edilmesi amacıyla birçok kritik kurulda kurucu ve üye olarak rol oynamıştır:
- Eski Eserleri Muhafaza Encümeni bünyesinde 1941-1945 yılları arasında aktif üyelik yapmıştır.
- Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu çatısı altında 1962-1978 yılları arasında uzun dönemli hizmet sunmuştur.
- İkinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan Uluslararası Mimarlar Birliği (UIA) bünyesinde ülkemizi temsil eden Eldem, birliğin 1948 yılında Lozan'da düzenlenen ilk genel kurul toplantısına katılarak Türk mimarlık vizyonunu dünya sahnesine gururla taşımıştır.