Milli Mücadele yıllarının en sıra dışı ve tartışmalı askeri figürlerinden biri olan Çerkez Ethem, yaklaşık 1886 yılında Bandırma'da dünyaya gözlerini açtı. Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde yetişen bu Çerkes asıllı subay, Kurtuluş Savaşı'nın kaderini tayin eden kritik eşiklerde sahneye çıktı. Vatan topraklarının işgal edilmesine karşı Kuvâ-yi Seyyâre adını verdiği hareketli milis gücüyle başkaldıran askeri deha, milis kuvvetlerin komutanı olarak Anadolu'da düzeni sağlamak için amansız bir mücadele yürüttü. Ancak tarihin akışı, onu önce kahramanlığın zirvesine, ardından ise sürgünün hüzünlü yollarına sürükleyecekti.
Cepheden Cepheye İlk Askeri Deneyimler
Bandırma'nın Şapsığ boyuna mensup göçmen bir aileden gelen genç Ethem, babası Ali Bey'in beş erkek evladının en küçüğüydü. Ailenin askeri geleneği oldukça güçlüydü; ağabeyleri İlyas ve Nuri Beyler, Rum çeteleriyle girdikleri çatışmalarda hayatlarını kaybetmişlerdi. Diğer ağabeyleri Reşit ve Tevfik Beyler ise 1900'lerin başında Harbiye Mektebi'ni tamamlayarak subay rütbesiyle orduya katılmışlardı. Büyük ağabeyi Reşit Bey, cephelerdeki başarılarının ardından son Osmanlı Meclis-i Mebusan'ında Saruhan milletvekili olarak görev alacak ve oradan ilk kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne (TBMM) geçecekti.
Ailesinin askeri mirasını takip etmek isteyen Ethem, evinden ayrılarak Bakırköy Süvari Küçük Zabit Mektebi'ne kaydoldu. Genç yaşta başladığı bu zorlu yolculukta ilk ciddi savaş deneyimini 1912-1913 yıllarındaki Balkan Savaşları sırasında edindi. Bulgar cephesinde çarpışırken yaralanan Ethem, gösterdiği üstün başarıların karşılığı olarak kıdem zammı ve savaş madalyası ile ödüllendirildi.
Birinci Dünya Savaşı başladığında ise çok daha geniş bir coğrafyada görev aldı. Kuşçubaşı Eşref'in komuta ettiği gizli servis örgütü Teşkilat-ı Mahsusa bünyesinde faal rol üstlenen Ethem; Irak, İran ve Afganistan'a yönelik gerçekleştirilen askeri akınlarda düşman hatlarının gerisinde görev yaptı. Savaş esnasında ağır bir şekilde yaralanarak gazi olan tecrübeli asker, büyük savaşın sona ermesiyle birlikte Bandırma'daki köyüne çekilerek dinlenmeye başladı.
Kuvâ-yi Seyyâre'nin Doğuşu ve İç İsyanların Bastırılması
İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunan ordusu tarafından işgal edilmesi, vatan savunmasında yeni bir sayfa açtı. Bu işgal üzerine köyündeki sakin hayata son veren Ethem Bey, derhal harekete geçerek düşman ilerleyişini durdurmak amacıyla mobil bir vurucu güç olan Kuvâ-yi Seyyâre'yi kurdu. Ankara merkezli 20. Kolordu Komutanı ve Umum Kuvâ-yi Milliye Komutanı görevini yürüten Ali Fuat Paşa ile sürekli irtibat halinde kalan Çerkez Ethem, onunla istişare ederek İngiliz ve Yunan kuvvetlerinin Anadolu'nun içlerine sızmasını engellemek üzere etkili gerilla operasyonları yürüttü.
Milis güçlerinin başında gösterdiği üstün başarılar, onu kısa sürede yeni kurulan Ankara hükümetinin en önemli dayanaklarından biri haline getirdi. Düzenli ordunun henüz tesis edilemediği o hassas geçiş döneminde, TBMM'nin meşruiyetini tehdit eden iç ayaklanmaları bastırma görevini kararlılıkla üstlendi. Bu doğrultuda;
- Milli Mücadele'yi derinden sarsan Anzavur Ayaklanması,
- Afyon bölgesinde patlak veren Çopur Musa Ayaklanması,
- Karadeniz ve İç Anadolu geçiş yollarını tıkayan Gerede ve Yozgat isyanları
bizzat onun komutasındaki milis güçlerince sert bir şekilde bastırıldı. Ancak asilere ve isyancılara karşı mahkeme kurmadan, yerinde ve derhal uyguladığı infaz yöntemleri, meclis üyeleri arasında ciddi rahatsızlıklara ve sert tartışmalara yol açtı. 1920 yılının son aylarına gelindiğinde Ethem Bey, Ali Fuat Paşa'yla omuz omuza vererek Batı Cephesi'ndeki kritik Gediz Muharebeleri'ne katıldı.
Düzenli Ordu Anlaşmazlığı ve Amman'da Son Bulan Yaşam
Batı Cephesi'ndeki askeri gelişmelerin ardından Ankara hükümeti, milis güçleri tek bir merkezden yönetmek amacıyla düzenli bir ordu kurma kararı aldı. Bu karar, kendi bağımsız komuta yapısını korumak isteyen Çerkez Ethem ile TBMM yönetimi arasında kaçınılmaz bir fikir ayrılığı yarattı. Birinci Meclis'in kurduğu düzenli ordu birliklerine katılmayı kesin olarak reddeden Ethem Bey, karara karşı gelerek isyan başlattı.
Bu iç çatışma, Milli Mücadele'nin en sancılı süreçlerinden birini başlattı. TBMM güçlerinin yürüttüğü askeri harekat sonucunda Ethem Bey'in birlikleri dağıtıldı ve isyan bastırıldı. Gücü tamamen kırılan Çerkez Ethem, yakalanmamak için batıya doğru çekilerek karşı cephedeki Yunan ordusuna sığınmak zorunda kaldı.
Savaşın Türk ordusunun zaferiyle sonuçlanmasının ardından Anadolu'dan ayrılarak Ürdün topraklarına yerleşti. Hayatının son dönemini gurbette geçiren ve tarihin akışında derin izler bırakan eski komutan, 21 Eylül 1948 tarihinde Ürdün'ün başkenti Amman'da hayata gözlerini yumdu. Ebedi istirahatgahı ise vefatının ardından Amman'da bulunan bir Çerkes mezarlığı oldu.