Türk edebiyat tarihine yön veren araştırmaları, yurt sevgisini ilmek ilmek işlediği şiirleri ve yetiştirdiği öğrencisiyle tanınan Orhan Şaik Gökyay, 16 Temmuz 1902 tarihinde İnebolu'da dünyaya gözlerini açtı. Asıl adı Hüseyin Vehbi olan bu değerli öğretmen ve araştırmacı, Filibe'den göç eden bir ailenin ferdi olarak başladığı yaşam yolculuğunu 2 Aralık 1994'te tamamladı. Edebi kişiliğinde şairliğinden ziyade titiz eleştirmenliği ve araştırmacı yönüyle temayüz eden yazar, kaleme aldığı millî eserler ve gerçekleştirdiği sadeleştirmelerle dil tarihimizin köşe taşlarından biri haline geldi. Özellikle milli ruhu canlandıran vatansever çalışmalarıyla hafızalara kazınan Gökyay, yetmiş yılı aşan meslek hayatı boyunca eğitim dünyasına da eşsiz katkılar sundu.
Zorluklarla Şekillenen Eğitim Hayatı ve Mehmet Akif ile Karşılaşma
Mehmet Cevdet Efendi ile Şefika Hanım'ın yedi evladından biri olarak dünyaya gelen Hüseyin Vehbi, 93 Harbi'nin ardından Anadolu'ya sığınan göçmen bir ailede büyüdü. Genç yaşta eğitim hayatına Kastamonu'da adım atan yazar, idadinin dokuzuncu sınıfına geldiğinde ailesinin ekonomik darboğaza girmesiyle okuluna ara vermek mecburiyetinde kaldı. Maddi sıkıntılar yüzünden tahsiline ara verince, geçimini sağlamak adına özel idarede katip olarak çalışmaya başladı. Bu memuriyet günleri, onun edebiyata karşı beslediği derin ilginin de filizlendiği bir döneme tekabül ediyordu. Genç şairin 1922 senesinde Kastamonu'da çıkan Açıksöz gazetesinde yayımlanan "Annemin Mezarında" başlıklı ilk şiiri, kardeşi Kenan'a ithaf edilmiş bir duygu seliydi. İzmir'in acı işgaline karşı kalbinde duyduğu derin kederle kaleme aldığı ikinci şiiri "İzmir Rüyası"nı ise edebiyat muallimi Vasfi Bey'e armağan etti.
Kurtuluş Savaşı'nın çetin yıllarında Kastamonu, işgal altındaki İstanbul'dan millî mücadelenin kalbi Ankara'ya geçiş yapan vatanseverlerin en önemli uğrak noktalarından biriydi. İşte bu tarihi günlerde genç Hüseyin Vehbi, yolları Kastamonu'dan geçen Türk şiirinin dev ismi Mehmet Akif ile tanışma şerefine nail oldu. Büyük şaire kendi yazdığı ilk şiirlerini gösterme imkânı buldu. Mehmet Akif'in bu erken dönem eserlerini beğenmesi ve genç kalemi takdir etmesi, onun edebiyat yolculuğundaki kararlılığını pekiştirdi. Aynı yıl içinde yarım kalan tahsilini nihayete erdirmek arzusuyla Ankara'ya doğru yola çıktı ve Ankara Darülmuallimîni'nin son sınıfına kaydolarak eğitimine kaldığı yerden devam etti.
Çağlayan Dergisi ve Balıkesir'deki Edebi Faaliyetler
Ankara Darülmuallimîni'nden üstün bir başarı göstererek çok iyi dereceyle mezun olan genç öğretmen, 1923 yılından itibaren yurdun dört bir yanında cehaletle savaşmaya başladı. Piraziz, Samsun ve Balıkesir gibi farklı şehirlerde öğretmenlik vazifesini başarıyla ifa etti. Balıkesir'de görev yaptığı dönemde, edebiyata duyduğu tutkuyu kurumsallaştırmak adına şair Edremitli Ruhi Naci'nin de desteğini arkasına aldı. Birlikte Çağlayan adını verdikleri on beş günlük bir edebi mecmua çıkarmaya başladılar. Orhan Şaik Gökyay, 1924 ile 1926 yılları arasında neşredilen bu dergide kendi yazı ve şiirlerini takma adlar kullanarak okuyucuyla buluşturdu. Toplamda on beş sayı yayımlanan Çağlayan dergisi, sadece Gökyay'ın eserlerine değil, aynı zamanda devrin en saygın şair ve yazarlarının nitelikli ürünlerine de ev sahipliği yaptı. Bu kıymetli yayında eserleri yayımlanan bazı önemli şahsiyetler şunlardır:
- Mehmet Akif
- Tokadizade Şekip
- Hasan Basri (Çantay)
Bu üretken yılların ardından, Rıza Nur'un Millî Eğitim Bakanlığı yaptığı dönemde yayımlanan ve öğrencilerin Türkçe isimler almasını öngören tarihi genelge doğrultusunda asıl adı olan Hüseyin Vehbi'yi bırakarak "Orhan" ismini benimsedi. 1927 yılına gelindiğinde eğitim aşkı yeniden alevlendi ve yarım kalan Kastamonu İdadisi'nin son sınıfına kaydını yaptırdı. Hemen akabinde hem İstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi'ne hem de Yüksek Öğretmen Okulu'na girmeyi başararak her iki yükseköğretim kurumunda birden eş zamanlı olarak eğitimini sürdürdü. Üniversite sıralarında dönemin büyük ilim insanı Fuat Köprülü'nün rahle-i tedrisinden geçti ve onun engin birikiminden derinden etkilendi. Aynı süreçte yabancı dilini geliştirmeye de gayret ederek Almancasını ileri bir seviyeye taşıdı.
Dede Korkut Araştırmaları ve Edebi Mirası
Orhan Şaik Gökyay, yetmiş yıllık uzun muallimlik hayatı boyunca binlerce vatan evladını yetiştirerek eğitim tarihimize adını altın harflerle yazdırdı. şairlik yönünden ziyade araştırmacı ve amansız bir eleştirmen olarak temayüz eden yazar, Türk dili üzerine yaptığı çalışmalarla akademik dünyaya yön verdi. Gökyay'ın dil sahasında ortaya koyduğu en kıymetli çalışması, Türk kültürünün temel taşlarından olan Dede Korkut hikâyelerini sadeleştirerek modern Türkçe literatüre kazandırması oldu.
Edebi mirasında şiirleri de ayrı bir yere sahipti. Vatan sevgisinin en asil tezahürlerinden biri kabul edilen ünlü "Bu Vatan Kimin" şiiri, onun adını nesiller boyu yaşatacak bir vatanseverlik vesikası oldu. Bu unutulmaz şiir, yıllar sonra 1998 yılında sanatçı Mustafa Yıldızdoğan tarafından bestelendi ve aynı adı taşıyan albümde seslendirilerek milyonların yüreğine dokundu. Ayrıca Türk müziğinin klasikleri arasında mümtaz bir yere sahip olan ve bestesi Arif Sami Toker tarafından yapılan "Çıksam Şu Dağların Yücelerine" şarkısının o yanık güftesi de yine Orhan Şaik Gökyay'ın zarif kaleminden çıkmıştı. Gökyay, ömrünü adadığı Türk kültürü, dili ve edebiyatı için ürettiği değerlerle milletinin hafızasında silinmez bir iz bıraktı.