Türk tiyatro sahnesinin unutulmaz simalarından biri olan ve eleştirmenler tarafından "Türk tiyatrosunun Shakespeare'i" olarak nitelendirilen oyun yazarı, şair ve çocuk hekimi Orhan Asena, 7 Ocak 1922 tarihinde Diyarbakır'da dünyaya gelmiştir. Cumhuriyet dönemi sahne sanatlarının gelişiminde ve özellikle 1950 sonrasındaki tiyatro atılımında öncü bir rol üstlenen Asena, 15 Şubat 2001'de Ankara'da hayata gözlerini yummuştur. Edebi ürütkenliği ve eserlerinde işlediği başkaldırı temasıyla sahne sanatlarına yön veren yazar, tıp doktorluğu kimliğini sanatçı kişiliğiyle birleştiren nadide aydınlardandır.
Diyarbakır'dan İstanbul'a Tıp ve Edebiyat Yolculuğu
Orhan Asena, çocukluk ve gençlik yıllarının geçtiği Diyarbakır'da ilk ve orta öğrenimini tamamlamıştır. Edebiyata çocuk yaşta şiir ve öykülerle adım atmıştır. Tiyatro denemelerine lise yıllarında başlamıştır. Eğitim hayatını sürdürmek amacıyla İstanbul'a giden Asena, İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne girmiş ve buradan 1945 yılında mezun olarak doktorluk mesleğine adım atmıştır. Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde hekim ve hükümet tabibi olarak görev yapan yazar, bu süreçte insan ilişkilerini ve toplumsal dinamikleri yakından gözlemleme şansı bulmuştur. Sağlık alanındaki çalışmalarını sürdürürken, 1955 yılında çocuk hastalıkları alanında uzmanlığını alarak tıp kariyerinde önemli bir aşama kaydetmiştir.
Edebi Yükseliş ve Gılgamış'ın Dünya Sahnelerine Taşınması
Yazın hayatına adım attığı ilk dönemlerde şiir ve hikaye türlerine yönelen Orhan Asena, bu erken dönem eserlerini Yaratış ve İstanbul gibi dönemin saygın dergilerinde okurla buluşturmuştur. Zamanla tamamen oyun yazarlığına odaklanmıştır. Tiyatro dünyasındaki ilk büyük çıkışı, Tanrılar ve İnsanlar - Gılgamış adlı eseriyle olmuştur. Eser, 1954-1955 sezonunda Ankara Devlet Tiyatrosu'nda sahneye taşınmış ve 1959 yılında basılmıştır. 1960 yılında Türk Dil Kurumu tarafınden tiyatro ödülüne layık görülen bu abidevi yapıt, sadece ulusal çapta kalmamış; İngilizce, Fransızca, Almanca, İspanyolca, Rusça ve İtalyanca gibi pek çok dünya diline çevrilmiştir. Yazarın bu başarısı, Türk oyun yazarlığının uluslararası alanda temsil edilmesine katkı sağlamıştır. Tiyatro yazarlığında son derece verimli bir dönem geçiren Asena, yaşamı boyunca kırktan fazla oyun kaleme alarak Türk tiyatrosunun en ürütken kalemleri arasına girmiştir. Bu oyunların neredeyse yarısı kitaplaştırılmış ve yurdun dört bir yanındaki sahnelerde izleyicilerle buluşturulmuştur.
Siyasi Çalkantılar, Almanya Yılları ve Ankara'ya Dönüş
Türkiye'nin siyasi tarihindeki dönüm noktalarından biri olan 12 Mart Muhtırası'nın ardından yaşanan gelişmeler, Orhan Asena'yı vatanından uzakta yaşamaya mecbur bırakmıştır. Bu süreçte Almanya'ya yerleşen yazar, mesleki faaliyetlerine orada devam etmiştir. Almanya'da sekiz yıl hekimlik yapmıştır. Gurbet yıllarının tamamlanmasının ardından Türkiye'ye geri dönen Asena, yaşamının sonraki dönemini geçirmek üzere Ankara'ya yerleşmiştir. Ülkesine döndükten sonra tiyatroya olan hizmetlerine kurumsal düzeyde devam etmiş, Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü bünyesindeki edebi kurulda üyelik yapmış ve kurul başkanlığı görevini üstlenmiştir. Eserlerinde daima bireyin ve toplumun otoriteye, adaletsizliğe karş duruşunu simgeleyen başkaldırı temasını işleyen Asena, sahneye taşıdığı karakterlerle toplumsal bilincin gelişmesine katkıda bulunmuştur.
Ödüller, Devlet Sanatçılığı ve Kalıcı Mirası
Yazarlık kariyeri boyunca pek çok saygın ödüle layık görülen usta oyun yazarının başarıları şu şekildedir:
- Atçalı Kel Mehmet isimli tarihi oyunu ile 1970 senesinde Türkiye Radyo Televizyon Kurumu (TRT) başarı ödülünü kazanmıştır.
- Sahne sanatlarına katkılarından dolayı İsmet Küntay Tiyatro Ödülü ve Avni Dilligil Tiyatro Ödülü'ne değer bulunmuştur.
- 1983 yılında kaleme aldığı Ya Devlet Başa Ya Kuzgun Leşe adlı tarihi eseriyle Türkiye İş Bankası Büyük Ödülü'nü tiyatro dalında kazanmıştır.
Kültürümüze sunduğu üstün katkılar neticesinde 1998 yılında Kültür Bakanlığı tarafından devlet sanatçısı unvanıyla şereflendirilmiştir. Sanatçı, 2001 yılında Ankara'da vefat etmiştir. Naaşı, Cebeci Asri Mezarlığı'nda ebedi istirahatgahına tevdi edilmiştir. Onun tiyatro sevgisini ve adını yaşatmak amacıyla, 2002 yılından itibaren memleketi Diyarbakır'da Devlet Tiyatrosu tarafından Yerli Oyunlar Festivali düzenlenmektedir. Aynı yıl, Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü Macunköy kampüsünde Orhan Asena Deneme Sahnesi sanatseverlerin hizmetine açılmıştır.