Fransız edebiyatının en sıra dışı kalemi Alfred Jarry, 8 Eylül 1873'te Fransa'nın Laval kentinde doğdu. Yazar, modern tiyatronun çehresini sonsuza dek değiştirecek bir sanat serüvenine başladı. Dönemin yerleşik burjuva değerlerine ve geleneksel gerçekçi tiyatro anlayışına radikal bir başkaldırı niteliği taşıyan akıldışı (irrasyonel) tiyatro kuramıyla tanınan yazar, grotesk ögeler ve kara mizahla yoğrulmuş benzersiz yapıtlar üretti. Kaleme aldığı sansasyonel eseri Kral Übü ile tiyatro dünyasında devrim yaratan sanatçı, geliştirdiği patafizik kuramıyla da kendisinden sonra gelen birçok dahiye ilham kaynağı oldu.
Lise Yıllarından Paris Sahnesine Uzanan Yolculuk
Alfred Jarry, varlıklı bir tüccar olan babası Anselme Jarry ve annesi Caroline Jarry'nin çocuğu olarak dünyaya gözlerini açtı. Ancak ailenin bu refah dolu günleri uzun sürmedi. Babasının ticari faaliyetlerinin kötüye gitmesi üzerine, 1879 yılında anne Caroline, çocukları Alfred ve Charlotte'u yanına alarak Saint-Brieuc kasabasına yerleşti. Eğitim hayatına burada başlayan genç Alfred, Saint-Brieuc Lisesi'nde eğitim gördüğü 1879-1888 yılları arasında yazınsal yeteneğini sergilemeye başladı. Henüz çocukken tiyatro denemelerine girişen yazar; 1885 yılında Brigands de la Calabre, le Parapluie-Seringue du Docteur Thanaton ve le Procès oyunlarını yazdı.
Yolculuk, 1888 yılında ailenin bu kez Rennes kentine göç etmesiyle yeni bir boyut kazandı. Rennes Lisesi'ne kaydolan yazar, edebiyat tarihini derinden sarsacak olan Kral Übü oyununu tasarlamaya başladığında henüz 15 yaşındaydı. Okulundaki bir öğretmenini karikatürize ederek yarattığı bu kahraman, onun yaratıcılığının en büyük simgesi haline gelecekti. Genç yetenek, 1891 yılında eğitimini sürdürmek üzere Fransa'nın başkenti Paris'e geçiş yaptı ve IV. Henri Lisesi'ne kaydoldu. Burada edebiyat çevreleriyle, özellikle de dönemin prestijli yayın organı Mercure de France dergisi yazarlarıyla yakın bağlar kurdu. Şiirlerini 1894 yılında ilk kitabı Minutes de Sable Mémorial bünyesinde topladı. Ardından 1895 yılında Cesar Antéchrist adlı oyununu yayımladı.
Kral Übü ve Patafizik Kuramının Doğuşu
Jarry'nin lise sıralarında kaleme aldığı ve ilk olarak Les Polonais başlığıyla bir kukla oyunu şeklinde sergilenen şaheseri Kral Übü, nihayet 10 Aralık 1896 gecesi Paris'te profesyonel bir tiyatro oyunu olarak sahneye taşındı. Oyun Paris tiyatro camiasında adeta şok etkisi yarattı. Dönemin tutucu basını bu esere adeta veryansın etti. İnsan doğasına ve toplumsal normlara yönelik zehir zemberek bir alay ve sert bir eleştiri barındıran bu tiyatro klasiği, günümüzde absürd ve gerçeküstücü tiyatronun ilk büyük örneği ve öncüsü kabul edilmektedir. Bu görkemli açılışın ardından yazar, Übü serisini tamamlayan diğer önemli eserlerini de ardı ardına sahneye sürdü.
Edebi üretkenliğini farklı alanlarda da kanıtlamak isteyen sanatçı, 1894 ile 1898 yılları arasında ömrü kısa olan bir dizi edebi dergi yayımladı. Ailesinden kalan yüklü mirası neredeyse tamamen tüketen Jarry, paraya kıymet vermeyen yapısıyla bilinse de kendine bir tekne almaktan geri durmadı. Bir dönem yakın dostu olan ünlü ressam Henri Rousseau (Gümrükçü Rousseau) ile aynı evi paylaşan yazar, peş peşe çarpıcı romanlar ve anlatılar kaleme aldı. Ölümünden sonra 1911'de basılan Gestes et opinions du docteur Faustroll, pataphysicien eseriyle patafizik biliminin temellerini attı. 'Olanaksız çözümler bilimi' olarak tanımlanan patafizik kuramı, 20. yüzyılda kurulan Patafizik Ekolü'nün ve 1948'de hayata geçen Patafizik Koleji'nin kutsal metni haline geldi. Bu benzersiz teori ve absürd tiyatro anlayışı; ilerleyen yıllarda Samuel Beckett ve Eugene Ionesco gibi tiyatro devlerini de derinden etkileyecektir.
Sıra Dışı Bir Yaşamın Hazin Sonu
Zaman içinde kendi yarattığı Kral Übü karakteriyle bütünüyle özdeşleşen Alfred Jarry, marjinal yaşam tarzıyla da Paris sanat çevrelerinde efsaneleşti. Hayatı boyunca vazgeçmediği üç tutkusu vardı: bisiklet, tabanca ve absent. Bu üç alışkanlığı uğruna toplumdaki saygın konumunu ve konforlu bir yaşam sürme imkanını tereddüt etmeden feda etti. Bir nehir kıyısında küçük bir barakada yaşadı. Barakasındaki kitaplığında en çok Rabelais'nin eserleri yer alıyordu. Absent bağımlılığı sağlığını günden güne yıprattı. Uzun yıllar boyunca yakasını bırakmayan tüberküloz (verem) hastalığı ve absent bağımlılığının yol açtığı fiziksel çöküş nedeniyle Jarry, henüz 34 yaşındayken hayata gözlerini yumdu. 1 Kasım 1907 tarihinde Paris'teki La Charité Hastanesi'nde son nefesini veren bu dahi sanatçı, arkasında 20. yüzyıl edebiyat ve sanat akımlarına yön veren, çağın en büyük yaratıcılarını peşinden sürükleyen eşsiz bir miras bıraktı.
Alfred Jarry Eserleri
Kitapları
- Minutes de Sable Mémorial (1894)
- Les days et les Nuits (Günler ve Geceler, 1897)
- L'Amour en Visites (Sevgi Ziyaretleri, 1897)
- Messaline (1901)
- Les Surmâles (1902)
Tiyatro Oyunları
- Kral Übü (1888)
- Cesar Antéchrist (1895)
- Boynuzlu Übü (1896)
- Zincire Vurulmuş Übü (1899)
- Übü Baba'nın Yıllıkları (1901)
- Hedefteki Übü (1901)