Niccolò Fontana Tartaglia, üçüncü derece denklemlerin çözümüne yönelik devrim niteliğindeki buluşuyla tanınan, Brescia Venedik doğumlu bir İtalyan matematikçi ve mühendistir. Yoksul bir ailede 1499 yılında dünyaya gelen Tartaglia, yaşadığı dönemin savaş trajedilerinden aldığı fiziksel hasara rağmen kendi çabasıyla geliştirdiği üstün matematik bilgisi sayesinde bilim dünyasında silinmez bir iz bırakmıştır. Yaşamı boyunca çeşitli engelleri aşarak üreten bu dahi isim, 13 Aralık 1557 tarihinde Venedik'teki Rialto Köprüsü yakınlarındaki evinde yoksulluk içinde hayatını kaybetmiştir.
Savaşın Gölgesinde Yeşeren Matematik Dehası
Tartaglia, yoksul bir postacı olan Michele Fontana'nın oğluydu. Henüz dört yaşındayken okul hayatına adım atan küçük çocuk, altı yaşına geldiğinde babasının öldürülmesiyle büyük bir sarsıntı yaşadı. Bu acı kayıp, annesi ve iki kardeşiyle birlikte derin bir sefaletin içine düşmelerine neden oldu. Hayatının en büyük dönüm noktası ise doğduğu şehir olan Brescia'nın Fransız Birlikleri tarafından yağmalanmasıydı. 1512 yılındaki bu vahşi istilada küçük çocuk, hayatı boyunca taşıyacağı çok ağır yaralar aldı. Bu yaralar yüzünden oluşan konuşma güçlüğü, ona İtalyancada kekeme anlamına gelen "Tartaglia" lakabını kazandırdı. Ünlü bilim insanı, bu takma adı ilerleyen yıllarda resmi soyadı olarak benimseyecekti.
Eğitim imkanları kısıtlı olan genç Tartaglia, Verona'da özel bir öğretmen eşliğinde kısa bir süre eğitim aldı. Bu dönem 1516 ile 1518 yılları arasına rastlamaktaydı. Bu kısa süreden sonra tamamen kendi çabasıyla matematik öğrenmeye yöneldi. Kendini geliştirme sürecinde olağanüstü derecede hızlı ilerleme kaydederek çevresindekileri şaşırtmayı başardı. Matematikteki bu başarıları, onun 1534 yılında Venedik'e taşınmasına kapı araladı. Bu liman kentinde matematik öğretmenliği yapmaya başlayan başarılı matematikçi, geçimini bu şekilde sağlamaya çalıştı.
Üçüncü Derece Denklemler ve Büyük İhanet
Tartaglia, Venedik'e yerleştikten bir yıl sonra, 1535'te üçüncü derece denklemlerin çözümünü sağlayan yepyeni bir yöntem geliştirdiğini dünyaya ilan etti. Aslında bu sır, matematikçi Scipione del Ferro'nun öğrencisi Antonio Maria Fiore ile gireceği büyük bir yarışma öncesinde filizlenmişti. Yarışmaya yoğun biçimde hazırlanırken kendi metodunu en üst seviyeye ulaştırmayı başardı. İspanyol ordusuna topçuluk danışmanı olarak atanmayı umut ettiği için bu önemli buluşu başlangıçta tamamen gizli tutmayı tercih etti. Ancak daha sonra, yöntemi kimseye açıklamayacağına dair yemin etmesi koşuluyla Gerolamo Cardano'ya öğretmeye razı oldu.
Bu sırrı aşılamak amacıyla 1539 yılının mart ayında Venedik'ten ayrılarak Milano'ya doğru yola çıktı. Ancak Gerolamo Cardano, verdiği sözü çabuk unuttu. Cardano, 1545 yılında yayımladığı "Ars magna" yani "Büyük Sanat" adlı eserinde bu çözüm yöntemine detaylıca yer verdi. Bu gelişme üzerine Tartaglia, aldığı bu darbeyle sarsıldı. Karşılık olarak 1546 yılında "Quesiti et inventioni diverse" (Çeşitli Sorular ve Buluşlar) adındaki kitabını kaleme aldı. Kitabında Cardano'yu açıkça sözünü tutmamakla, sahtekarlıkla, yalancılıkla ve hırsızlıkla itham etti.
Bu tartışma yıllarında Cardano'yu hararetle savunan Lodovico Ferrari, Tartaglia'yı meydan okumaya davet etti. İki bilim insanı önce mektuplarla çekişti. Sonrasında resmi bir jüri önünde karşı karşıya gelmeyi kararlaştırdılar. 10 Ağustos 1548 tarihinde Milano'da düzenlenen bu tarihi yarışmada kozlarını paylaştılar. Tarafların birbirlerine çeşitli alanlarda tam 62 soru yönelttiği bu zorlu müsabakada Ferrari üstün geldi. Yetkili kurul, Ferrari'yi tartışmanın galibi olarak belirledi. Bu yenilginin ardından Tartaglia'nın Brescia'daki öğretmenlik pozisyonuna derhal son verildi. Hayal kırıklığıyla dolan ünlü matematikçi yeniden Venedik'e dönmek zorunda kaldı.
Bilimsel Miras ve Klasiklerin Yeniden Doğuşu
Tartaglia, sadece denklemler üzerindeki buluşlarıyla kalmayıp, antik dönem bilim eserlerinin yayılmasında da büyük bir öncülük yaptı. Geometri alanında çığır açan Eukleides'in "Elemanlar" kitabını ve Archimedes'in eserlerinin önemli bir kısmını İtalyancaya kazandırdı. Bu çeviriler sayesinde klasik dönem matematikçilerinin çalışmalarını geniş kitlelere tanıtan ilk kişi ünvanını aldı. Aynı zamanda mühendislik ve fizik alanlarında da çalıştı. 1537'de yayımladığı "Nova Scientia" (Yeni Bilimler) adlı eseri bu çalışmaların en önemlilerindendir. Bu yapıtta "eğik atış" teorisi hakkında ufuk açıcı düşünceler ileri sürerek serbest düşmeye bırakılan cisimlerin hareketlerini açıklayan yasaların temelini attı.
Matematikçinin en değerli eseri, 1556 ile 1560 yılları arasında üç cilt halinde yayımlanan "General Trattato di numeri et misure" (Sayılar ve Ölçüler Üzerine Genel İnceleme) başlıklı ansiklopedik çalışmasıdır. Bu eser, temel matematiğe ilişkin devasa bir başvuru kaynağıdır. Tartaglia'nın bilime yaptığı özgün katkılar şunlardır:
- Aritmetik alanındaki sayısal hesaplama metotları
- Matematiksel kök bulma teknikleri üzerindeki buluşlar
- Mekanik biliminde cisimlerin serbest düşme yasalarına yönelik öncü yaklaşımlar
Eğik atış yapan bir cismin yörüngesinin hiçbir yerinde doğrusal bir hat bulunmadığını iddia etse de bunu matematiksel olarak kanıtlayamadığı için dönem bilim dünyasına kabul ettiremedi. Niccolò Fontana Tartaglia, Venedik'teki Rialto Köprüsü yakınındaki evinde yoksulluk içinde 13 Aralık 1557 tarihinde vefat etti.