Muammer Kaddafi Kimdir?

Muammer Ebu Minyar el-Kaddafi, 7 Haziran 1942’de Libya’nın Sirte kentinin yakınlarında, Akdeniz kıyısına yakın bir bölgede Bedevi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Genç yaşlarından itibaren Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdülnasır’ın Arap sosyalizmi ve ulusallık üzerine kurulu ideolojisine derin bir hayranlk besledi. Bu hayranlk, onu 1956 Süveyş Kanalı Krizi sırasında İsrail karşıtı gösterilere sürükleyecek kadar güçlüdü. 1 Eylül 1969’da genç bir askeri komutan olarak gerçekleştirdiği kansız darbeyle Libya tarihinin seyrini dönürüülemez biçimde değiştirdi ve 42 yıl boyunca ülkeyi tek elden yönetti.

Eğitim ve Askeri Hazırlık

Libya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Tarih Bölümü’nü bitiren Kaddafi, ardından Bingazi Askeri Akademisi’ne girdi. 1959’da okul arkadaşlarıyla birlikte, ileride Özgür Subaylar Hareketi adını alacak gizli bir örgüt kurdu. Mezuniyetinin ardından 1966’da İngiltere’ye geçerek askeri alanda uzmanlık eğitimi aldı. Bu yıllar, onun hem stratejik düşünce yapısını hem de ideolojik kaygılarını bilemesinde kritik bir dönem oldu.

İktidara Geliş ve Yönetim Anlayışı

Darbenin gerçekleştiği gece Kral İdris, Bursa kaplıcalarında tedavi görüyordu; yerine geçen veliaht El Rida radyo aracılığıyla tahttan vazgeçtiğini duyurdu. Monarşi lav edildi, Libya Arap Cumhuriyeti ilan edildi. Henüz 27 yaşındaki Kaddafi, Devrim Komuta Konseyi başkanlığını ülkeledi; 1970’te başbakanlık görevini de üstlendi. Aynı yıl yeni bir anayasa oluşturarak ülkeyi “özgür bir Arap demokratik cumhuriyeti” ilan etti, ABD ve İngiltere’nin Libya’daki askeri üslerini kapattı. 1974’te ise Kıbrıs Harekâtı sırasında Türkiye’ye destek sağladı. İktidara el koymasının ardından Libya, Batı karşıtı grup ve örgütler için çekim merkezi haline geldi; birçok yapılanma Libya’nın mali ve askeri desteğinden yararlandı.

Kaddafi, siyasi felsefesini “Yeşil Kitap” adlı üç ciltlik yapıtıyla (1975–1979) dünyaya açıkladı. Hem Marksizmi hem de kapitalizmi reddeden bu felsefe, kendi deyimiyle evrensel üçüncü yol olarak tanımlanacaktı. Abdülnasır’ın 28 Eylül 1970’deki ölümünün ardından Kaddafi, Arap ulusuçulusuı idealinin ideolojik sözcülüğünü üleklendi. Tunus ile birleşme girişimi 1974’te sonuçsuz kaldı; Mısır ile yaşanan anlaşmazlık 1977’de silahlı çatışmaya dönüştü ve diplomatik ilişkiler kesildi.

Düşüş ve Son

Kasım 1985’te CIA’nın Kaddafi yönetimine yönelik gizli operasyonlar yürüttüğü ortaya çıktı. Aralık 1985’te Roma ve Viyana’daki İsrail havayolları bürolarına düzenlenen saldırılar Libya’ya yükletildi; ABD, bu eylemlerin kendi ulusal güvenliğini tehdit ettiğini savundu. Şubat 2011’de komşu ülkelerdeki halk hareketlerinin yarattığı dalga Libya’ya ulaştı ve Kaddafi iktidarını sarsan olaylar baş gösterdi. İç savaşın ardından 23 Ağustos 2011’de muhalifler, başkent Trablus’taki Babül Aziziye karargahını ele geçirdi. 20 Ekim 2011’de Ulusal Geçiş Konseyi askerleri tarafından memleketi Sirte’de yakalandı ve linç edilerek öldürüldü. 25 Ekim 2011’de çölde, kimse tarafından bilinmeyen bir noktaya defnedildi. 42 yıllık iktidarına son veren 17 Şubat Devrimi’nin yıldönümleri bugün de Trablus’taki Eş-Şuheda Meydanı’nda kutlanmaktadır.

Kaddafi’nin özel yaşamında iki evlilik yer alır:

• Fethiye Nuri Halid (evli 1969–1970)
• Safia Farkash (evli 1970–2011)