Surrey Newington'da 22 Eylül 1791'de dünyaya gelen Michael Faraday, döneminin en büyük kimyager ve fizikçilerinden biridir. Yoksul bir demircinin tek oğluydu. Eğitim almaya hiç fırsatı olmadı. Fakat içindeki bitmek bilmeyen araştırma aşkı, onu ciltçi çırağıyken okuduğu bilimsel eserlerin gizemli dünyasına sürükledi. Genç yaşta adım attığı laboratuvarlarda çığır açan deneyler yaparak elektriği insanlığın hizmetine sunmayı başardı. Bu eşsiz deha, 25 Ağustos 1867'de evinde vefat ettiğinde arkasında tümüyle aydınlanmış bir medeniyet bıraktı.
Yoksulluktan Bilim Mabedine Uzanan Yol
Londra yakınlarında geçim mücadelesi veren demirci bir babanın çocuğu olarak hayata başladı. Annesi ise ev işleriyle uğraşan mütevazı bir kadındı. Maddi imkansızlıklar yüzünden düzenli bir eğitim göremedi. Kilisenin pazar okulunda yalnızca temel düzeyde okuma, yazma ve biraz aritmetik öğrenebildi. Henüz on üç yaşındayken ailesinin geçimini sağlamak adına gazete dağıtıcılığı yapmaya başladı. On dört yaşına geldiğinde ise bir kitap ciltçisinin yanına çırak olarak girdi. Bu iş, onun için bulunmaz bir fırsat kapısıydı. Ciltlenmek üzere getirilen birbirinden değerli bilimsel kitapları büyük bir merakla okumaya koyuldu. Encyclopedia Britannica'nın üçüncü baskısında yer alan o meşhur elektrik makalesi zihnini adeta büyülemişti. Jane Marcet'in Kimya Üzerine Söyleşiler kitabı da onun ufkunu genişleten önemli eserlerdendi. Eski şişeler ve hurda parçaları kullanarak evinde ilk elektrostatik deney üretecini kurdu. Kendi elleriyle ürettiği zayıf bir Volta piliyle elektrokimya alanında ilk çalışmalarını gerçekleştirdi. Kaderini değiştiren olay 1812 yılında yaşandı. Bir müşterinin sağladığı biletle, ünlü kimyager Sir Humphry Davy'nin konferanslarına dinleyici olarak katıldı. Tuttuğu ders notlarını özenle ciltledikten sonra iş başvuru mektubuyla birlikte Davy'ye sundu. Davy'nin asistanı olarak Fransa, İtalya ve İsviçre'yi kapsayan geniş bir Avrupa bilim turuna çıktı. Yolculuk boyunca pek çok seçkin Avrupalı bilim insanıyla yakından tanışma fırsatı bulan genç asistan, bu süreçte teorik bilgilerini pratikle harmanlayarak geleceğin büyük düşünürü olma yolunda en önemli adımlarından birini attı.
Elektrik ve Manyetizmanın Kesişen Yolları
Gezinin ardından laboratuvara dönen genç bilim insanı, ünü yayıldıkça hızla yükseldi. Kraliyet Bilim Akademisi üyeliğine 1823 yılında seçilmeyi başardı. Enstitüde 1825'te laboratuvar müdürü, 1833'te ise ders yükümlülüğü bulunmayan kimya profesörü oldu. O dönemde bilimin en büyük gizemi, elektrik ve manyetizma arasındaki ilişkinin çözülememiş olmasıydı. Hans Christian Örsted ve Andre Marie Ampere gibi fizikçiler bu konuda önemli adımlar atmıştı. Faraday, manyetik alandan elektrik enerjisi elde etme düşüncesine o dönem tüm varlığıyla odaklandı. Yoğun çalışmalardan sonra, 1831 yılında dünya tarihini değiştiren o büyük keşfini gerçekleştirdi. Hareket halindeki bir mıknatısın, bobin içinde elektrik akımı ürettiğini kanıtladı. Elektromanyetik indükleme olarak bilinen bu fenomen, büyük ölçekli elektrik üretiminin çıkış noktası oldu. Kendi Geliştirdiği dairesel kablo düzeneğiyle elektrik enerjisini mekanik harekete dönüştüren sistemi tasarlamıştı. Elektriği gizemli akışkanlar yerine ilk defa bir kuvvet olarak niteleyen bilim insanı, bugün evlerimizde ve endüstride güvenle kullandığımız pek çok modern elektrikli sistemin çalışma prensibini değişmez biçimde belirlemiştir. Elektriksel gücün maddede yarattığı gerilmeleri dalga hareketiyle açıklayan yepyeni bir kuram sundu. Matematiksel altyapısı bu keşifleri formülleştirmeye yetmese de ortaya koyduğu öngürüleriyle büyük bir yol gösterici oldu. Onun ulaştığı o değerli deney sonuçlarından yola çıkan ünlü fizikçi James Clerk Maxwell, bu fikirleri matematiksel denklemlerle taçlandırarak modern elektromanyetik teorinin doğuşunu sağlam temellere oturtmayı başarmıştır.
Kimyadan Elektrokimyaya Ulaşan Başarılar
Sınır tanımayan dehasıyla kimya alanında da tüm dünyayı etkileyen buluşlara imza atmıştır. Kendi laboratuvarda adeta iğneyle kuyu kazarak gerçekleştirdiği keşifler bilim tarihindeki yerini sağlamlaştırdı. Onun hem kimya hem de fizik alanındaki değerli çalışmalarını şöyle özetlemek mümkündür:
- Klor gazını sıvılaştırmayı başaran ilk kişidir.
- Taşkömürü katranından benzen maddesini elde etmiştir.
- Tarihteki ilk paslanmaz çelik denemesini gerçekleştirmiştir.
- Mikroskoplar için geliştirdiği özel cam türleriyle optiğe katkıda bulunmuştur.
- Dışarıdaki elektriksel alanları tamamen perdeleme özelliğine sahip olan ve bugün bile son derece kritik askeri ve sivil teknolojilerde koruyucu olarak kullanılan özel bir iletken kafes yapısını tasarlamayı başarmıştır.
- Elektroliz süreçlerinde iletken bir sıvıdan süzülen elektrik akımı miktarı ile çözünen madde miktarının doğrudan oranını bilimsel açıdan ortaya koyarak tüm dünyada kabul gören iki temel yasa keşetmiştir.
- Manyetik alan kuvvetinin, ışığın kutuplanma düzlemini döndürebildiğini deneysel düzeyde gözler önüne sererek modern optik bilimi ile manyetizma arasındaki o kopmaz bağı kuran ilk kişiyi olmayı başarmıştır.
- Modern bilime elektrot, anot, katot, elektrolit ve iyon gibi birçok temel kavramı kazandırmıştır.
Onurlu Bir Yaşam ve Bilimsel Miras
Büyük başarılara rağmen yaşamı boyunca son derece mütevazı bir insan olarak kaldı. Kraliçe Victoria'nın sunduğu unvanı, sade bir yaşam sürmek istediği için geri çevirdi. Kendi keşiflerinden gelir sağlamayı düşünmediği gibi sanayicilerden gelen astronomik teklifleri de reddetti. Dönemin başbakanına verdiği o cevapla pratik zekasını ve öngürüsünü tüm topluma kanıtladı. Deniz fenerleri lambaları konusunda Trinity House kurumuna otuz yıl boyunca danışmanlık yaptı. Sekiz yıl aralıksız süren yoğun çalışma temposu nedeniyle 1839'da sağlığı ciddi biçimde bozuldu. Bunun neticesinde altı yıl boyunca kendi bilimsel araştırmalarına ara vermek mecburiyetinde kaldı. Laboratuvara geri dönse de 1855'ten sonra zihinsel sağlığı yavaş yavaş zayıflamaya başladı. Buna kayıtsız kalmayan Kraliçe Victoria, kendisine Hampton Court bölgesinde güzel bir ev bağışladı. Hiç çocuğu olmayan değerli fizikçi, yeğenlerini laboratuvarına götürerek onlara etkileyici fizik gösterileri yaptı. Günümüzde bile devam ettirilen o meşhur Noel derslerini ilk başlatan da kendisidir. Tarihin yönünü değiştiren ulu çınar, 25 Ağustos 1867'de yetmiş altı yaşındayken hayata veda etti.