Mustafa Memduh Şevket Esendal, Türk edebiyatının ve siyasi tarihinin en etkili şahsiyetlerinden biri olarak, 29 Mart 1883 tarihinde Çorlu'da dünyaya gözlerini açtı. Diplomat, yazar ve siyaset adamı kimliğiyle tanınan bu önemli figür, kaleminden çıkan 'Ayaşlı ile Kiracıları' adlı romanıyla geniş kitlelerce sevilmiştir. Esendal, çalkantılı savaş yıllarında hem diplomatik misyonlar üstlenerek hem de mecliste milletvekilliği yaparak ülkesine hizmet etmiş, 16 Mayıs 1952'de Ankara'da hayata gözlerini yummuştur.
Zorluklarla Şekillenen Gençlik Yılları ve Eğitim Hayatı
Mehmet Şevket Bey ile Emine Şadiye Hanım'ın üç erkek evladından ikincisi olan yazar, varlıklı bir çiftçi ailesinin ferdi olarak dünyaya geldi. Ancak ardı arkası kesilmeyen savaşlar ve göçler çocukluğunu etkiledi. Edirne Lisesi bünyesinde eğitim hayatına adım atan genç Memduh, o dönem patlak veren Balkan Savaşı ve Bulgar baskınlarının getirdiği karmaşa ortamı yüzünden düzenli bir okul eğitimi alma şansı bulamadı. Bu olumsuz koşullar karşısında pes etmeyen Esendal, kendi gayretleriyle Arapça, Farsça ve Fransızca dillerini öğrenerek kendisini yetiştirmeyi başardı. Çorlu'daki çiftliklerini geride bırakarak İstanbul'a göç etmek zorunda kalan ailesi, Birinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle yeniden başkente sığındı. Bu göçler esnasında tüm maddi varlığını yitiren aile, büyük bir geçim sıkıntısının içine sürüklendi. 1907 yılında babasının vefatı üzerine ailenin geçim yükünü omuzlayan Memduh Şevket, memuriyet hayatına adım atarak sorumluluk üstlendi. Kısa bir süre sonra, 1908 yılında dayısının kızı Ayşe Faide Hanım ile evlendi. Bu evlilikten üç çocuk dünyaya gözlerini açmıştır:
- 1912 yılında doğan Mehmet,
- 1915 yılında doğan Ahmet,
- 1923 yılında doğan Emine.
İttihat ve Terakki'den Milli Mücadeleye
Siyasetle erken yaşlarda tanışan Memduh Şevket Esendal, 1906 senesinde İttihat ve Terakki Cemiyeti bünyesine katıldı. Cemiyete girmesinde Kara Kemal'in öncülüğü belirleyici oldu. İlk dönemlerde cemiyet içerisinde ücret karşılığı görev alsa da zamanla ittihatçılık düşüncesini tamamen benimsedi. Yapı içerisinde kurulan 'mesleki temsilciler' grubunda Kara Kemal ve Ali İhsan (İloğlu) ile omuz omuza çalıştı. Bu süreçte Esnaf Odaları Mümessilliği ve Anadolu Vilayetleri Müfettişliği gibi mühim görevleri yerine getirdi. Müfettişlik seyahatleri, ona Anadolu coğrafyasını yakından gözlemleme ve yerel halkın yaşamını doğrudan tanıma imkanı sundu. Cihan Harbi yıllarında ise İstanbul'un gıda ve beslenme meseleleriyle ilgilendi. Gizli bir askeri teşkilat olan Teşkilat-ı Mahsusa bünyesinde savaşa katılması kararlaştırılınca İstanbul'dan ayrılmak durumunda kaldı. 1915 yılında cemiyetin Ankara temsilciliğini üstlendi.
13 Kasım 1918 günü işgalçi İngiliz birliklerinin İstanbul'daki İttihat ve Terakki genel merkezine düzenlediği baskın esnasında binada bulunan Memduh Şevket, tehlikeyi fark ederek kaçmayı başardı. İstanbul hükümetinin takibine ve kovuşturmasına uğrayınca İstanbul'un farklı semtlerinde ve bir dönem İtalya'da gizlenmek mecburiyetinde kaldı. Nihayet 1920 yılında, işgale karşı başlatılan ulusal direnişin önderi Mustafa Kemal'in davetiyle yönünü Ankara'ya çevirdi ve milli mücadeleye katıldı.
Diplomasi, Siyaset ve Edebi Miras
Ankara hükümetinin kurulmasının ardından Esendal için diplomasi sayfası açıldı. Kendisi, sırasıyla şu elçiliklerde Türkiye adına büyükelçi unvanıyla görev yaptı:
- Bakü
- Tahran
- Kabil
Dış ilişkilerde üstlendiği bu kritik rollerin yanı sıra, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde dört dönem boyunca milletvekili olarak halkına hizmet sundu. Siyasi kariyerinin zirve noktalarından biri de 1941 ile 1945 yılları arasında Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Genel Sekreterliği görevini yürütmesi oldu.
Siyasi ve diplomatik koşuşturmacasının ortasında edebi üretimini de sürdüren Esendal, Türk öykücülüğünün en seçkin yazarlarından biri haline geldi. Onun edebiyat dünyasındaki en bilinen ve geniş kitlelere ulaşan başyapıtı, 1934 yılında okuyucuyla buluşan 'Ayaşlı ile Kiracıları' isimli romanıdır. Kalemiyle toplumsal portreleri ve günlük yaşamı ustalıkla resmeden yazarın eserleri üzerindeki telif hakkı koruması, Ocak 2023 tarihi itibarıyla kalkmış olup, tüm edebi mirası kamunun ortak değeri haline gelmiştir.