Cumhuriyet döneminin sanayileşme hamlesinde çok önemli bir rol üstlenen Mehmed Ali Kağıtçı, 1899 yılında İstanbul'un Heybeliada semtinde dünyaya gözlerini açtı. Genç kimyager, Türkiye'de dışa bağımlı olmayan yerli bir kâğıt sanayisi kurma idealiyle yola çıkarak Fransa ve Almanya'da zorlu eğitim ile pratik süreçlerinden geçti. Kazandığı birikimle ülkeye dönen Kağıtçı, Sümerbank çatısı altında İzmit Selüloz ve Kâğıt Fabrikası'nın kurulmasına öncülük ederek 18 Nisan 1936'da ilk Türk kâğıdını üretmeyi başardı. Yaşamı boyunca bilimin ve üretimin gücüne inanan bu vizyoner mühèndis, Türkiye'nin iktisadi bağımsızlık mücadelesinde adını altın harflerle tarihe yazdı.
Eğitim Yılları ve Avrupa'daki Pratik Deneyimler
Deniz Binbaşısı Ahmet Bey ile Rukiye Hanım'ın oğlu olan Mehmed Ali Bey, ilk eğitimini Heybeliada Mekteb-i İptidaisi'nde tamamladı. Ardından İstanbul Sultanisi'nde yatılı okuyarak 1918 yılında mezun oldu. Kimya alanına ilgi duyan genç adam, İstanbul Darülfünunu Fen Fakültesi'ne kaydoldu ve buradan 22 Ekim 1922'de kimyager diplomasıyla birlikte mineraloji ile genel matematik sertifikalarını alarak başarıyla mezun oldu. Mezuniyetinin hemen ardından aynı fakültede sınaî ve hayatî kimya asistanı olarak çalışmaya başladı. 1924 yılında ise bir yandan Bahriye Mektebi'nde dersler veriyor, diğer yandan araştırmacılar için bir laboratuvar el kitabı hazırlıyordu.
Kâğıt sanayisine duyduğu ilgi, onu 1925 yılının sonlarında kâğıtçılık eğitimi almak üzere Almanya'ya yönlendirdi. Almanya'daki Hannoversche Papierfabriken Alfeld-Gronau tesislerinde işin mutfağına girdi. Pratik bilgisini artırmak isteyen Mehmed Ali Bey, 1926 yılında Fransa'ya geçerek fabrikalarda doğrudan işçi olarak çalıştı. Lyon'da filigran yapımını, Metz'de ise kâğıt hamurunu çökeltme yöntemlerini bizzat uygulayarak öğrendi. Ardından Grenoble Üniversitesi Kağıtçılık Enstitüsü'ne girerek burayı 1927'de birincilikle bitirdi. Ülkenin ilk kâğıt mühèndisi unvanını alan Kağıtçı, yurda dönmeden önce Fransa'da La Cellulose Bilimsel Araştırmalar Merkezi'nde iki ay çalışarak deneyimlerini pekiştirdi.
İzmit Fabrikası ve Yerli Kâğıt Üretiminin Doğuşu
Yurda dönüşünün ardından kâğıt sanayisinin gereklilişini savunan mühèndis, gazete ve dergilerde durmaksızın yazılar kaleme aldı. Darülfünun ile Türk Ocağı çatısı altında konferanslar vererek kamuoyunu bilinçlendirdi. Yazılarını 1928'de bir kitapçıkta toplarken, bu süreçte öğretmenlik, müfettişlik ve laboratuvar mütehassıslığı gibi çeşitli işlerde de görev yaptı. 1929 yılında devlet makamlarına kapsamlı bir rapor sunarak sanayinin yol haritasını çizdi. İş Bankası'nın fabrika tasarısı için hazırladığı teknik şartname, dönemin Genel Müdürü Celal Bayar ile yapılan görüşmenin ardından hayata geçme şansı buldu.
Birinci Sanayi Planı doğrultusunda projenin Sümerbank ortaklığıyla yapılması kararlaştırılınca, Kağıtçı 1934 yılında kuruluş çalışmalarının başına getirildi. Tasarladığı İzmit Sümerbank Selüloz ve Kağıt Fabrikası'nın temeli 14 Ağustos 1934'te atıldı. Soyadı Kanunu ile "Kağıtçı" soyadını gururla alan Mehmed Ali Bey'in yönetimindeki fabrikada, 18 Nisan 1936'da ilk yerli kâğıt üretildi. Bu büyük başarı, ülkede uzun yıllar kâğıtçılık günü olarak kutlanacaktı. Başarıyla yönettişi bu modern müessesedeki görevine 1941 yılında son verilene kadar, reçine kusan selülozlar ve alternatif asit tutkalları gibi kritik buluşlar yaparak patentlerini (ihtira beratı) aldı.
Bilimsel Araştırmalar, Sosyal Yaşam ve Mirası
Müdürlük görevinden uzaklaştırıldıktan sonra da kâğıtçılık dünyasından hiç kopmadı. Türkiye'yi uluslararası kongrelerde başarıyla temsil eden Kağıtçı, 1942 yılında İstanbul Belediyesi Kimyahane Müdürlüğü'ne getirildi. Daha sonra bu kurumun dönüştüğü Hıfzıssıhha Müessesesi'nde kimya şubesi şefliği yaparak 3 Temmuz 1963 yılında emekliye ayrıldı. Aynı zamanda 1945 yılından itibaren İstanbul Teknik Üniversitesi bünyesinde kâğıtçılık dersleri vermeye başladı ve buradaki akademik görevini de 1964 yılında yaş haddinden tamamladı. Emeklilik günlerinde dahi araştırmalarına ve üretkenliğine ara vermeyerek çok sayıda eser yazdı.
Sosyal alanda da öncü olan Mehmed Ali Bey, kurucusu olduğu Kağıtspor Kulübü'nün başkanlığını 1952 yılına kadar sürdürdü. Hatta 1938 yılında ülkenin ilk kadın kürek takımını kurarak Türk spor tarihine geçti. Bilim dünyasındaki eşsiz katkıları sebebiyle 1963 yılında Baden-Baden'de düzenlenen Zellcheming Genel Kurulu'nda Altın Şeref Yüzüğü alan altıncı kişi oldu. Kâğıtçılığın yanı sıra çevre, afyon üretimi, beslenme gibi farklı alanlarda da araştırmalar yapan bu yönlü aydın, 1 Ekim 1982 tarihinde emekliliğini geçirdiği Heybeliada'da 83 yaşında yaşama veda etti.
Yazdığı Kitaplar
Mehmed Ali Kağıtçı kariyeri boyunca birçok alanda bilimsel ve toplumsal yayınlar yapmıştır. Öne çıkan bazı kitapları şunlardır:
- Kimya-yı Sınaî Laboratuvar Kitabı (1925)
- Selüloz ve Kâğıt: Selüloz Sanayiinde Müstehlik Değil Müstahsil Olmalıyız (1928)
- Kâğıtçılık Tarihçesi (1936)
- Atom ve Dünya (1945)
- Kâğıtçılığımız ve Engelleri (1964)