Dünya tiyatro tarihinin en prestijli yapıtlarından biri kabul edilen Damdaki Kemancı müzikalinin yaratıcısı Amerikalı oyun yazarı Joseph Stein, 1912 yılında New York'ta göçmen bir ailenin evladı olarak dünyaya gözlerini açtı ve yarattığı ölümsüz karakterlerle Broadway sahnelerinde derin izler bıraktı. New York'un kültürel çeşitliliği içinde büyüyen yazar, sosyal hizmet uzmanlığından komedi yazarlığına uzanan sıra dışı bir kariyer çizgisi çizmiştir. Tiyatro dünyasına kazandırdığı başyapıtlar, ona çok sayıda ödül ve uluslararası başarı getirmiştir. Sanatçı, 2010 yılındaki vefatına dek yazarlık tutkusunu sürdürmüştür.
Charles Stein ve Emma Rosenblum çiftinin oğlu olarak dünyaya gelen Joseph Stein, Polonya kökenli Yahudi bir ailenin ferdiydi. Çocukluk ve gençlik yıllarını Bronx bölgesinde geçiren genç Joseph, eğitim hayatına da bu şehirde devam etti. 1935 yılında CCNY'den lisans derecesini alarak mezuniyet sevinci yaşadı. Ardından eğitimini bir adım öteye taşıyarak 1937'de Columbia Üniversitesi Sosyal İşler bölümünden yüksek lisans diplomasını aldı. Akademik başarılarının ardından, 1939 ile 1945 yılları arasında profesyonel olarak psikiyatrik sosyal hizmet alanında çalışarak insan psikolojisini yakından gözlemleme fırsatı buldu.
Sosyal Hizmetten Broadway Sahnelerine Uzanan Yolculuk
Sosyal hizmet uzmanı olarak çalıştığı dönemde hayatı, 1942 yılında ünlü komedyen Zero Mostel ile yollarının kesişmesiyle bambaşka bir yöne evrildi. Mostel ve diğer pek çok tiyatro sanatçısı için skeçler kaleme almaya başlayan Stein, böylece profesyonel yazarlık kariyerine ilk adımını attı. Yazım yeteneği kısa sürede fark edilince, dönemin efsanevi televizyon programı Show Show of Shows'un güçlü senaryo ekibine dahil oldu. Bu kadroda Woody Allen, Mel Brooks, Carl Reiner ve Neil Simon gibi dönemin en parlak zekalarıyla birlikte omuz omuza çalıştı. Televizyon dünyasındaki bu verimli süreç, 1951-1954 yılları arasında Sid Caesar'ın hazırladığı Caesar’s Hour isimli skeç programıyla devam etti. Ayrıca 1957 yılında yayınlanan The DuPont Show of the Month programının metin yazarlığını da üstlenerek ekran arkasındaki başarısını perçinledi.
Damdaki Kemancı ile Gelen Dünya Çapında Şöhret
Amerikalı oyun yazarını dünya çapında bir şöhrete kavuşturan temel gelişme, ilk kez 1964 yılında sahneye konan Damdaki Kemancı müzikali oldu. Müziklerini Jerry Bock'un bestelediği, şarkı sözlerini Sheldon Harnick'in yazdığı bu görkemli eser, 1905 yılının Çarlık Rusyası döneminde geçiyordu. Eser, Musevi asıllı Rus edebiyatçı Şolem Aleyhem'in Sütçü Tevye ya da bilinen diğer adıyla Tevye ve Kızları öykülerine dayanıyordu. Doğu Avrupa'daki Yahudi aile yaşantısını odağına alan bu etkileyici hikaye, Stein tarafından muazzam bir sahne uyarlamasına dönüştürüldü. Broadway'de kapalı gişe oynayan müzikal, ardından Londra'nın meşhur tiyatro merkezi West End sahnesinde de büyük bir fırtına kopardı. Bu olağanüstü başarı, yapıma tam dokuz dalda Tony Ödülü kazandırdı.
Damdaki Kemancı'nın yakaladığı küresel dalga, kısa sürede Türkiye'ye de ulaştı. Eser, 1969 yılında Türkiye sahnelerinde sergilenmeye başlandıktan sonra ülkemizde de muazzam bir popülarite elde etti. Bu ilginin neticesinde 1970 ve 1972 yılları arasında üç farklı kitap yayımlandı. Yayımlanan ilk kitap, Joseph Stein'ın tiyatro metninin çevirisiydi. Bu önemli çeviri, Ankara Opera ve Balesi'nin performansı için Fatuş Sevengil ile Nevit Kodallı tarafından özenle gerçekleştirilmiştir. Diğer iki kitap ise orijinal hikayelerin yazarı Şolem Aleyhem'in eserlerinden dilimize kazandırılmıştı.
Sinema dünyası da bu büyük efsaneye kayıtsız kalmadı. Norman Jewison yönetmenliğinde 1971 yılında beyaz perdeye aktarılan film uyarlaması, üç Akademi Ödülü ve iki Altın Küre kazandı. Hollywood'daki bu başarının hemen ardından, 1972'de ülkemizde de Hulki Saner yönetmenliğinde bir Türkiye uyarlaması çekildi. Cüneyt Gökçer'in Sütçü Asım, Ayten Gökçer'in ise Reyhan karakterine hayat verdiği film, 'Ah bir zengin olsam' şarkısıyla zihinlere kazandı.
Özel Yaşamı ve Son Dönem Çalışmaları
Joseph Stein, özel hayatında iki evlilik gerçekleştirdi. İlk evliliğini Sadie Singer ile yapan yazarın bu beraberlikten Daniel, Josh ve Harry J. Stein adında üç oğlu dünyaya geldi. Eşinin 1974'teki vefatının ardından Stein, 1975 yılında sinema oyuncusu Elisa Loti ile hayatını birleştirdi. İkinci evliliği, yazarın hayata gözlerini yumduğu 2010 yılına dek sevgiyle devam etti. Sanatçı, ilerleyen yaşına karşın üretkenliğini hiçbir zaman kaybetmedi. Nitekim 98 yaşında son nefesini verdiği esnada bile üvey kızı Jenny Lyn Bader ile Heaven Can Wait adında yeni bir müzikal proje üzerinde aktif olarak çalışmaktaydı. Usta yazar, 24 Ekim 2010 tarihinde hayata gözlerini yumdu ve ardında zengin bir edebi miras bıraktı.
Başlıca Tiyatro Oyunları ve Müzikalleri
- Lend an Ear (Müzikal - 1948, Will Glickman ile birlikte)
- Plain and Fancy (Müzikal - 1955, Will Glickman ile birlikte)
- Take Me Along (1959, Robert Russell ile birlikte)
- Enter Laughing (1963)
- Damdaki Kemancı (Müzikal - 1964)
- Enter Laughing (Müzikal - 1967)
- Zorba (Müzikal - 1968)
- Rags (Müzikal - 1986)
Aldığı Prestijli Ödüller
- 1965 - En İyi Müzikal dalında Tony Ödülü (Damdaki Kemancı)
- 1965 - Tony En İyi Müzikal Yazarı Ödülü (Damdaki Kemancı)
- 1965 - New York Drama Eleştirmenleri Çemberi Ödülü (En İyi Müzikal - Damdaki Kemancı)
- 1965 - New York Gazetesi Guild Sayfa One Ödülü (Damdaki Kemancı)