Kürt kökenli Türk siyaset adamı İlyas Sami Muş, Muş'ta 1881 senesinde dünyaya gelmiş ve hem Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde hem de Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında mecliste görev yapmıştır. Genç yaşlarından itibaren siyasi faaliyetlerin merkezinde yer alan bu önemli şahsiyet, 27 Aralık 1945 tarihinde hayatını kaybetmiştir. Ömrünü halkın temsiline adadı. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan bu tarihi köprüde Muş, Bitlis ve Çoruh (Artvin) bölgelerini mecliste temsil etmiştir.
Siyasete İlk Adımlar ve Meclis-i Mebusan Dönemi
Gençlik yıllarında Osmanlı'nın son dönemine damgasını vuran İttihat ve Terakki Fırkası bünyesine katılan İlyas Sami Muş, aktif siyasi mücadelesine bu çatı altında adım atmıştır. Siyasi kabiliyetiyle kısa sürede yükseldi. Ülkenin kaderini belirleyen 1908 yılındaki tarihi gelişmelerin ardından, Osmanlı Meclis-i Mebusanı'nda mebus olarak yer almıştır. Birinci, ikinci ve üçüncü dönemlerde Muş mebusu sıfatıyla mecliste bulunarak kendi bölgesinin haklarını savundu. Bu süreç onun olgunlaşmasını sağladı. Mecliste sergiledişi son derece kararlı duruş ve üstlendiği önemli sorumluluklar, siyasi kimliğinin gelişiminde ve bölge halkı nezdindeki itibarının artmasında büyük bir dönüm noktası oluşturarak onun gelecekteki konumunu belirlemiştir.
İngiliz İşgali ve Malta Sürgünü
Osmanlı Devleti'nin en karanlık günlerinde İlyas Sami Bey, İstanbul'un işgaline yakından tanıklık etmiştir. 16 Mart 1920 tarihinde İngiliz birliklerinin İstanbul'u resmen işgal etmesinin hemen akabinde, vatanperver duruşu nedeniyle işgal güçlerinin hedefi haline gelmiştir. İngilizler tarafından tutuklanan başarılı siyasetçi, Akdeniz'deki Malta adasına sürgüne gönderilmiştir. Sürgün yılları onun için zorluydu. Ülkesinden uzakta geçirdiği esaret dolu günlerin ardından nihayet bir sonraki yıl serbest bırakılmıştır. Serbest kalır kalmaz Ankara'ya döndü.
Cumhuriyet'in Kuruluşu ve Ankara Yılları
Vatan topraklarına dönen İlyas Sami Muş, 1920 yılında Ankara'da kurulan ilk meclise Muş milletvekili olarak katılmıştır. Yeni kurulan devletin temellerinin atıldığı bu çatı altında aktif rol üstlenerek yasama faaliyetlerine katkı sağlamıştır. İkinci dönemde de yine Muş milletvekili olarak meclisteki yerini korumayı başarmıştır. Halkın büyük takdirini topladı. Sonraki yasama dönemlerinde ise halkın güvenini kazanmaya devam ederek üçüncü dönemde Bitlis milletvekilliği yapmıştır. Siyasi tecrübesiyle bilinen devlet adamı, beşinci dönemde ise Çoruh (Artvin) milletvekili olarak parlamentoda görevini ifa etmiştir.