Türk Kurtuluş Savaşı'nın en kritik virajlarında askeri dehasıyla öne çıkan Halit Akmansu, ya da geniş kitlelerce bilinen adıyla Dadaylı Halit Bey, 1884 yılında Kastamonu'nun Daday ilçesine bağlı Kelebek köyünde dünyaya gözlerini açtı. Milli Mücadele kahramanı, vatan topraklarının işgal altında olduğu zorlu yıllarda cephede üstün başarılar gösterdi. O, aynı zamanda önemli diplomatik adımlar da atmıştır. 10 Şubat 1953 tarihinde hayata veda eden bu efsane komutan, işgalci güçlerin planlarını altüst eden hamleleriyle milli hafızamıza adını yazdırdı. Harbiye sıralarından meclis kürsüsüne uzanan bu onurlu yaşam, bağımsızlık mücadelesinin en canlı sayfalarından birini oluşturmaktadır.
Askeri Eğitimi ve Cephelerdeki İlk Görevleri
Genç yaşta askerlik mesleğine adım atan Halit Bey, vatan sevgisiyle eğitim hayatında akranlarından hızla sıyrıldı. Başarılı askeri eğitimi rüştiyede başladı. Bursa'da devam eden eğitimini İstanbul'da tamamladı. Kendisi askeri eğitimini başarıyla tamamladı.
- Kastamonu Askerî Rüştiyesi
- Bursa Işıklar Askeri İdadîsi
- Mekteb-i Harbiye
- Erkân-ı Harbiye Mektebi
Mekteb-i Harbiye'den 1906 yılında sınıf ikincisi olarak mülazım rütbesiyle orduya katıldı. Ordudaki yükselişinin ardından Erkân-ı Harbiye Mektebini bitirerek kurmay yüzbaşı rütbesini aldı. I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte kendini çetin muharebelerin içinde bulan genç subay, Irak Cephesi'nde görevlendirildi. O, 14 Haziran 1915 ile 15 Kasım 1918 tarihleri arasında İngiliz kuvvetleri ve isyancı Arap aşiretlerine karşı yürütülen tüm harekatlarda birinci yetkili Türk komutan olarak sorumluluk üstlendi. Mondros Mütarekesi imzalandığında Diyarbakır'da konuşlu bulunan 13. Kolordu'nun kurmay başkanlığı görevini yürütüyordu. Musul'u tahliye etmek zorunda kaldığında, cephede kalan kritik askeri mühimmatı ve malzemeleri güvenli bir şekilde Diyarbakır'a sevk etmeyi başardı. Bu hayati malzemeler daha sonra Kurtuluş Savaşı'nda kullanıldı.
Milli Mücadele Dönemi ve Sivas Kongresi'nin Korunması
Anadolu'da bağımsızlık meşalesi yanarken, Sivas Kongresi'ni engellemekle görevlendirilen Elazığ Valisi Ali Galip haince bir plan yapıyordu. Bu durumu haber alan Kurmay Albay Halit Bey, askeri birlikleriyle hızlıca harekete geçerek işbirlikçi valiyi durdurmayı başardı. Kongrenin güvenliğini sağlayan bu kritik müdahale, bağımsızlık hareketinin siyasi geleceğini güvence altına alan en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Batı Cephesi'nde savaşın şiddetlenmesi üzerine Halit Bey, 1921 yılındaki Sakarya Meydan Muharebesi'nde 3. Kafkas Tümeni komutanı olarak cepheye koştu. Buradaki üstün hizmetlerinin ardından, 30 Ağustos 1922 tarihindeki tarihi Dumlupınar Meydan Muharebesi'nde 5. Kafkas Tümeni'nin başına geçti. Düşman hatlarının yarılmasında öncü rol oynadı.
Trikupis'in Esir Alınışı ve Meclis Yılları
Dumlupınar zaferinden sonra geri çekilen düşmanı yakından takip eden Dadaylı Halit Bey, tarihe geçen bir başka başarıya imza attı. 2 Eylül 1922 tarihinde Karacahisar köyü yakınlarında düşman birliklerini kıskaca alan kahraman komutan, Yunan Küçük Asya Ordusu Başkomutanı General Nikolaos Trikupis'i esir aldı. Bu tarihi operasyonda kendisine İbrahim Bayram Bayazit Çavuş ile Afyonlu Ahmet Çavuş eşlik etti. Yunan başkomutanın yanı sıra 2. Kolordu Komutanı General Kimon Digenis, 13. Tümen Komutanı Albay Vandelis ve İzmir işgaline öncülük eden meşhur Evzon Alayı'nın komutanı da dahil olmak üzere 391 subay ile 4385 düşman askeri teslim alındı. Esirlerin teslim alınmasının ardından Halit Bey ile General Trikupis arasında geçen diyalog ise savaş tarihinin en çarpıcı vesikalarından biridir. Halit Bey'in teslim olma nedenlerine yönelik sorusuna Yunan General, Atina'da idam edilmektense Türk askerinin merhametine sığınmayı tercih ettikleri yanıtını vermıştir. İstiklal mücadelesinin zaferle taçlanmasının ardından, Mustafa Kemal Atatürk'ün yönlendirmesiyle askeri üniformasını çıkaran Halit Bey, halkına mecliste hizmet etmek için siyasete atıldı. Siyasi yaşamı da başarıyla dolu geçti. 1923 yılında yapılan seçimlerde II. TBMM'ye Kastamonu milletvekili olarak girerek vatanına sivil alanda da büyük hizmetlerde bulundu.