Gürdal Duyar, Cumhuriyet dönemi Türk sanat dünyasında klasik anıt heykeltıraşlığına yenilikçi tarzıyla yön vermiş sıra dışı bir heykeltıraştır. 20 Ağustos 1935 yılında sanatın ve kültürün kalbi İstanbul'da dünyaya gözlerini açan sanatçı, ömrünü adadığı bu şehirde 18 Nisan 2004 tarihinde hayata veda etmiştir. Akademik eğitimini tamamladıktan sonra Avrupa'da taş işçiliğini geliştiren Duyar, Atatürk temalı anıtları ve yakın çevresindeki renkli simaların büstleriyle hafızalarda yer edinmiştir. Geleneksel çizgilerin dışına çıkan özgün ve cesur üslubuyla tanınan usta isim, heykelleriyle toplumsal ve estetik tartışmaların merkezinde yer almıştır.
Akademiden Avrupa’ya Uzanan Sanat Yolculuğu
Duyar, ortaokulu İstanbul Haydarpaşa Lisesi bünyesinde tamamladı. Sanata olan tutkusu onu genç yaşta İstanbul Devlet Güzel Sanatlar Akademisi (İDGSA) Heykel Bölümü'nün liseye denk sınıflarına taşımıştır. Burada Rudolf Belling ve Ali Hadi Bara gibi önemli isimlerin atölyelerinde eğitim alan Duyar, kazandığı bu akademik birikimi Avrupa seyahatleri boyunca geliştirdiği özgün taş işçiliği teknikleriyle harmanlamayı başarmıştır. Usta sanatçı 1959 yılında mezun olduktan sonra yaşamına serbest olarak devam etti.
Mezuniyetinin ardından ufkunu genişletmek isteyen Duyar, yönünü sanatın beşiği kabul edilen Avrupa ülkelerine çevirmiştir. Bir süre Fransa, Belçika ve İsviçre gibi ülkelerde ikamet ederek buralarda yoğun heykel çalışmaları yürütmüştür. Aynı zamanda mimari yapılar üzerine araştırmalar yaptı. Böylece batı sanatının dinamiklerini yerinde inceleme fırsatı yakaladı. Bu verimli dönemde ünlü heykeltıraş Leon Perrain ile yolları kesişen Duyar, onunla birlikte çalışarak taş işçiliği konusundaki teknik becerilerini en üst seviyeye taşımıştır. Avrupa deneyimi ufkunu oldukça genişletti.
Klasik Çizgileri Aşan Anıtlar ve Tartışmalı Eserler
Yurda döndükten sonra üretimlerine hız veren Gürdal Duyar, 1962 yılında Düzce Belediyesi'nin talebi doğrultusunda bir Atatürk büstü tasarlamıştır. Bu büst 1.50 metre boyundadır. Sanat takvimleri 1973 yılını gösterdiğinde cumhuriyetin 50. yılı onuruna heykel yapması için seçilen 20 önemli heykeltıraş arasında yer almayı başarmıştır.
Bu kutlama kapsamında Karaköy Meydanı için hazırladığı Güzel İstanbul Heykeli, Türk sanat tarihinin en hararetli tartışmalarından birinin fitilini ateşlemiştir. Eser, dönemin bazı siyasetçileri ve muhafazakar çevreleri tarafından müstehcen bulunarak sert eleştirilere maruz kalmıştır. Büyük fırtınalar koparan bu heykel, meydandan kaldırılarak Yıldız Parkı’nın tenha bir köşesine taşınmıştır. Yaşanan bu olay, sanatçının özgür ifade arayışının ve yenilikçi üslubunun toplumsal algıyla olan çatışmasını gözler önüne sermiştir.
Sanatçı, 1974 yılında Kayseri Meydanı için hazırladığı ve Türk Kurtuluş Savaşı'nı tasvir eden Atatürk Anıtı ile de akademik sınırları zorlamıştır. Geleneksel anıt anlayışının ve klasik kompozisyon kalıplarının dışına çıkan bu yapıt, heykeltıraşın modernist duruşunun açık bir kanıtıdır. Bu anıt da klasik kalıpları yıkmıştır. Tıpkı önceki eseri gibi bu anıt da yerleşik düzeni rahatsız etmiş ve 1990'lı yıllarda meydandaki orijinal yerinden sökülerek KültürPark sınırları içerisine nakledilmiştir. Benzer şekilde Ankara'daki M.T.A. Enstitüsü bahçesinde konumlanan Atatürk ve Madencilik isimli heykel kompozisyonu da klasik anıt heykelciliğinin monotonluğuna karşı geliştirilen tepkinin estetik bir ürünüdür.
Sanatın İzlerini Taşıyan Büstler ve Mirası
Gürdal Duyar, anıtların yanı sıra yakın çevresindeki renkli karakterleri ve topluma mal olmuş kıymetli şahsiyetleri konu alan büstleriyle de adından sıkça söz ettirmiştir. Sanatçının portre büstlerindeki üstün detaycılığı, tasvir ettiği figürlerin karakter derinliğini ve anlık ruh hallerini mermere ya da bronza son derece başarılı biçimde yansıtmasıyla kendisini belli eder. Onun Türkiye’nin dört bir yanına yayılmış olan bu nadide eserleri, kamusal alanları estetik açıdan zenginleştirmeye devam etmektedir.
Sanatçının en bilinen heykelleri ve büstleri şunlardır:
- Uşak, Burhaniye ve İskenderun kentlerinde yükselen görkemli Atatürk anıtları
- İstanbul Şişli'deki Abdi İpekçi Caddesi üzerinde yükselen barışın simgesi Abdi İpekçi Barış Anıtı
- Beşiktaş Vişnezade Parkı'nda edebiyatseverleri karşılayan Necati Cumalı Heykeli
- Burgazada'da müzeye dönüştürülen evin önünü süsleyen ünlü öykücü Sait Faik Abasıyanık büstü
- Akatlar Sanatçılar Parkı'nda sergilenen Kemal Sunal, Barış Manço, Sadri Alışık ve Bedia Muvahhit gibi Türk kültür hayatının dev isimlerinin büstleri