Türkiye'de sosyal psikoloji ve sosyoloji çalşmalarının öncü isimlerinden biri olan akademisyen ve bilim insanı Fatma Başaran, 1921 yılında Manisa'da dünyaya geldi. Toplumsal değişimler, tutumlar ve değerler üzerine gerçekleştirdiği değerli araştırmalarla tanınan başarılı akademisyen, Türk bilim dünyasında derin izler bıraktı. Hayatını bilime, öğretime ve toplumsal fayda sağlamaya adayan değerli sosyal psikolog, 2008 yılında aramızdan ayrıldı. Kendisinin bilim yolculuğu, azimle örülmüş bir başarı hikayesidir.
Fatma Başaran'ın aile kökenleri iki farklı coğrafyaya uzanmaktaydı. Annesi Rumeli kökenli olup, oradan İstanbul'a göç eden bir ailenin kızı olan Sıdıka Hanım'dı. Babası ise Doyran bölgesinde bir köy ağasının torunu olan, medresede eğitim gören ve tam on iki yıl boyunca askerlik hizmeti yaptıktan sonra Manisa'ya yerleşen Hayrullah Taşkıngöl Bey'dir. Böyle bir aile ortamında yetişen Başaran, genç yaşta okuma ve öğrenme aşkıyla doluydu.
Eğitim Hayatı ve Saha Araştırmaları
İlk ve ortaöğrenimini doğduğu şehir olan Manisa'da tamamlayan Fatma Başaran, lise eğitimini İzmir Kız Lisesi'nde sürdürdü. Yükseköğrenimine devam edebilmek için lise yıllarında vekil öğretmenlik yaptı. Aynı dönemde Özel İdare bünyesinde memur olarak çalşıp para biriktirdi. Bu gayretlerin sonucunda 1940 yılında Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (DTCF) Felsefe bölümüne girmeye hak kazandı. Üniversitedeki ikinci senesinde sosyolojiye yönelmeyi seçen başarılı öğrenci, Türk akademi tarihinin efsanevi isimlerinden dersler aldı. Akademik yönelimini şekillendiren hocalar arasında şu isimler vardı:
- Sosyoloji alanında Mehmet Emin Erişgil, Behice Boran ve Niyazi Berkes,
- Psikoloji alanında ise ünlü bilim insanı Muzaffer Şerif Başoğlu.
Amerikan sosyolojisi ekolü doğrultusunda gerçekleştirilen saha çalşmaları, Başaran'ın ilgisini çekmekteydi. 1941 yılının yaz mevsiminde hocası Behice Boran'ın habilitasyon tezi olan 'Bir Köy Üzerinde Sosyal Yapı ve Sosyal Değişme Tetkiki' başlıklı araştırması kapsamında Manisa'nın Tepecik köyündeki saha çalşmasına aktif olarak katıldı. Çok geçmeden Boran ile birlikte Manisa'nın diğer köylerinde yeni araştırmalar yürüttü. Bu deneyimler, Boran'ın 1945 yılında yayımlanan ünlü eserine de kaynaklık etti. Saha araştırmalarına doğrudan dahil olmak, genç akademisyenin mesleğine olan bağlılığını daha da güçlendirdi.
Akademik Tasfiyeler, Doktora ve Afyon Yđlları
Felsefe bölümünden 1944 yılında başarıyla mezun olan Fatma Başaran, aynı yıl sosyoloji kürsüsüne asistan olarak atandı. Ancak 1948 yılında yaşanan kadro tasfiyeleri sebebiyle bölümde öğretim üyesi kalmayınca görevinden ayrılmak zorunda kaldı. Yaşanan bu gelişmelere rağmen bilim yolundan dönmedi. Doktora çalşmalarını İstanbul Üniversitesi'nde değerli sosyolog Hilmi Ziya Ülken ile tamamladı. Bu sırada Siyasal Bilgiler Fakültesi öğretim elemanlarından Mehmet Karasan'ın da asistanlığını yaptı. Doktora tezini tamamladıktan sonra Afyon Lisesi'nde felsefe grubu öğretmenliğine başladı.
1952 yılında makine mühendisi İlhan Başaran ile yaşamını birleştirdi. Bu evlilikten Özden ve Sami adında iki çocuk dünyaya getirdi. Evliliğin sonrasđnda Diyarbakır Ziya Gökalp Lisesi'nde felsefe öğretmeni olarak görev aldı. Diyarbakır'da geçirdiği yđllar boyunca edindiği gözlemler, onun sosyal psikoloji alanındaki değerli tutum araştırmalarına zemin hazırladı. Bölgenin sosyal dinamikleri, bilimsel çalşmalarında son derece yönlendirici oldu.
Diyarbakır'da Sosyal Projeler ve Kültürel Faaliyetler
Fatma Başaran, sadece sınıfta ders veren bir öğretmen olmaktan öteye geçerek Diyarbakır'da çok sayıda toplumsal projede öncülük üstlendi. Kentin kültürel ve sosyal dokusuna katılmak adına önemli işler başardı. Diyarbakır'da geçirdiği yđllar boyunca Ziya Gökalp'in doğduğu evin müze haline getirilmesinden Cahit Tarancı anısına düzenlenen anma günlerine, öğretmenler için kurulan konut kooperatifinden sanatsal aktivitelere kadar geniş bir yelpazede toplumsal sorumluluk üstlendi. Kendisinin hayata geçirdiği önemli toplumsal ve kültürel çalşmalar şunlardır:
- Öğretmenlerin barınma ihtiyaçlarını çözmek amacıyla konut kooperatifi girişimini başlattı,
- Ziya Gökalp'in doğduğu evin restore edilerek Ziya Gökalp Müzesi haline getirilmesine öncülük etti,
- Ünlü şair Cahit Tarancı anısına Tarancı Günü etkinlikleri organize etti,
- Kentin sosyal yaşamını canlandıran çeşitli sanat ve eğlence aktiviteleri düzenledi.
Londra Üniversitesi ve DTCF'ye Yuvaya Dönüş
Akademik gelişimini yurt dışında sürdürmek isteyen Fatma Başaran, Milli Eğitim Bakanlığı tarafından 1956 yılında İngiltere'ye gönderildi. 1956-1957 döneminde Londra Üniversitesi bünyesinde lisansüstü çalşmalar yaptı, derslere katıldı ve araştırmalar yürüttü. İngiltere'deki yılının ardından tekrar Ankara'ya yönelerek, lisans ve yüksek lisans eğitimini aldığı Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ne döndü. 1961 yılında düzenlenen sınavda üstün başarı göstererek felsefe bölümünde asistan olarak tekrar çalşmaya başladı. Buradaki akademik hayatı boyunca ülke sosyolojisine ve psikolojisine değerli katkılar sunmayı sürdürdü.