Mehmet Hilmi Ziya Ülken, 3 Ekim 1901 tarihinde İstanbul'da dünyaya gelmiş, ömrünü Türkiye'de köklü bir felsefi geleneğin inşasına adamış çok yönlü bir filozoftur. Kimyager Mehmet Ziyaettin Bey ile Müşıka Hanım'ın oğlu olan Ülken, cumhuriyetin entelektüel temellerini atan çalışmalarıyla sosyoloji ve felsefe alanlarında çığır açmıştir. Genç Türkiye Cumhuriyeti'nin kültürel ve düşünsel uyanışına öncülük eden aydın, 5 Haziran 1974 tarihinde yine doğduğu şehirde vefat edene kadar üretkenliğini korumuştur. Felsefeden sosyolojiye, edebiyattan güzel sanatlara kadar uzanan geniş ilgi alanı, onun düşünce dünyasını besleyen en önemli kaynak olmuştur. Bu köklü miras, ülkemizin entelektüel kimliğinin oluşmasında derin izler bırakmıştir.
Eğitim Hayatı ve Akademik Yolculuğun Başlangıcı
İlk öğrenimini Tefeyyüz İdadisi'nde tamamlayan Ülken, daha sonra bugünkü adıyla İstanbul Erkek Lisesi olan dönemin ünlü okulu İstanbul Sultanisi'nden mezun olmuştur. Yükseköğrenimini ise 1918 yılında adım attığı Mülkiye Mektebi'nde tamamlayarak 1921 yılında mezuniyet derecesini almıştir. Aynı yıl İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi bünyesinde coğrafya asistanı olarak akademik kariyerine ilk adımı atmıştir. Kütüphane memurluğu görevini de yürüttüğü bu dönemde, felsefe bölümünden ahlak, sosyoloji ve felsefe tarihi alanlarında sertifikalar alarak ilgi alanlarını genişletmiştir. Genç akademisyen, 1924 yılında Bursa Lisesi'nde coğrafya öğretmenliği yaparak Anadolu'daki öğretmenlik yıllarına başlamıştir.
Arkasından gelen yıllarda tayin edildiği Ankara Lisesi'nde felsefe ve sosyoloji, Ankara Muallim Mektebi'nde ise tarih ve coğrafya dersleri vermiştir. Bu dönemde sadece öğretmenlikle yetinmemiş, Maarif Vekaleti bünyesinde istatistik müdürlüğü ve Talim Terbiye Heyeti mütercimliği gibi kritik idari görevleri de üstlenmiştir. 1926 yılının sonlarında yeniden İstanbul'a dönen aydın, Çapa Kız Öğretmen Okulu, Galatasaray Lisesi, Kabataş Erkek Lisesi ve İstanbul Erkek Lisesi gibi seçkin eğitim kurumlarında dersler vererek geleceğin aydınlarını yetiştirmiştir.
Atatürk Reformu ve Üniversitede Yükseliş Dönemi
Mustafa Kemal Atatürk'ün talimatıyla gerçekleştirilen 1933 yılındaki İstanbul Üniversitesi reformu, Hilmi Ziya Ülken'in kariyerinde yepyeni bir dönüm noktası olmuştur. Üniversiteye Türk medeniyeti doçenti unvanıyla atanan Ülken, bu kapsamda kapsamlı araştırmalar yapmak üzere Almanya'daki Berlin Üniversitesi Devlet Kütüphanesi'ne gönderilmiştir. Yurda dönüşünün ardından Edebiyat Fakültesi bünyesinde doçentlik görevini sürdürmüş, 1936-1937 yıllarında ise doçentlik agregasyon sınavını başarıyla vermiştir. 1941 yılında profesörlük unvanını alan Ülken, 1944 yılında bağımsız bir kürsü haline getirilen sosyoloji bölümünün başkanlığına getirilmiştir. Çok sayıda eser kaleme aldı.
Akademik etkinliklerini farklı disiplinlerle zenginleştiren ordinaryüs profesör, 1948 yılına kadar İstanbul Teknik Üniversitesi bünyesinde sanat tarihi dersleri de vermiştir. İstanbul Üniversitesi'ndeki mantık, sosyoloji ve değerler teorisi derslerinin yanı sıra İslam felsefesi alanındaki eğitimlerini de kesintisiz sürdürmüştür. 1949 senesinde Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi kurucular kurulunda yer alarak ülkenin yüksek din eğitimi yapısına katkıda bulunmuştur. 1956 yılında bu fakültede ek görev olarak genel felsefe profesörlüğüne getirilmiş ve sistematik felsefe kürsüsünde dersler vermiştir. Çalışmalarını Ankara'da tamamlamıştır.
1957 yılında ordinaryüs profesörlük mertebesine yükselen aydın, 1959'da İlahiyat Fakültesi dekanı olmuş ancak aynı yıl görevinden istifa etmiştir. 27 Mayıs 1960 Darbesi sonrasında hazırlanan ve "147'ler" olarak bilinen tasfiye listesinde yer alması sebebiyle İstanbul'daki üniversite görevleri elinden alınmıştır. Bu zorlu sürecin ardından ders verme faaliyetlerini Ankara'da sürdüren Ülken, 1961'de profesör kadrosuyla Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'ne geçmiş ve 1962'de İstanbul Üniversitesi'ndeki görevinden resmen istifa etmiştir.
Uluslararası Başarılar, Yayıncılık ve Sanat Tutkusu
Hilmi Ziya Ülken, yalnızca ulusal düzeyde değil, uluslararası sosyoloji çevrelerinde de adından saygıyla söz ettiren bir bilim insanı olmuştur. 1950 yılında Uluslararası Sosyoloji Kurumu tarafından düzenlenen Roma Kongresi'ne beş ayrı tebliğ ile katılarak büyük yankı uyandırmıştır. Bu başarısının ardından aynı yıl kurumun genel sekreterliğine seçilen Ülken, 1952 yılında 15. Milletlerarası Kongre'nin İstanbul'da yapılmasını sağlayarak Türkiye'yi dünya sosyolojisinin merkezine taşımıştır. Bu kongrede alınan kararlar doğrultusunda, 1952 yılında ülkemizde Türk Sosyoloji Derneğini kurmuştur.
Entelektüel kimliğini yayıncılık alanındaki üretkenliğiyle de taçlandıran yazar, gençlik yıllarında hararetli bir Anadoluculuk fikrini benimsemiştir. Bu doğrultuda 1919'da Reşat Kayı ile birlikte Anadolu Dergisi'ni çıkarmış, 1923'te ise arkadaşlarıyla beraber Mihrab ve Anadolu dergilerini yayımlamıştır. Felsefe ve İçtimaiyat Derneği'nin kurulmasıyla derneğin yayın organını çıkaran Ülken, daha sonraki yıllarda İnsan dergisi ve Sosyoloji Dergisi yıllıklarını kültür dünyamıza kazandırmıştır.
İngilizce, Almanca ve Fransızca dillerine ileri düzeyde hakim olan düşünür, aynı zamanda çok yönlü bir sanatçı kişiliğe sahipti. Şiirle de yakından ilgilenmiştir. Gençlik yıllarında kara kalem çizimlerle başlayan resim tutkusu, 1940'lı yıllarda yağlı boya tablolarla, 1967-1970 yıllarında ise özgün kompozisyon çalışmalarıyla devam etmiştir. Hat sanatı ile uğraştı. Ayrıca müzik bilgisi son derece genişti.
Kaleme Aldığı Başlıca Eserleri
Hilmi Ziya Ülken, arkasında felsefe, sosyoloji ve edebiyat alanında çok sayıda eser bırakmıştır. Düşünürün kaleme aldığı başlıca yapıtlar şunlardır:
- Aşk Ahlakı (1931)
- Türk Tefekkürü Tarihi (1933-1934)
- İslam Düşüncesi (1946)
- Millet ve Tarih Şuuru (1948)
- Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi (1966)
- Sosyoloji Sözlüğü (1970)
- Yarım Adam (Roman - 1942)