Eşber Yağmurdereli, hukukçu kimliğinin yanı sıra edebiyatçı, senarist ve insan hakları savunucusu olarak Türkiye yakın tarihinin en simge isimlerinden biridir. Erzurum'un Tortum ilçesinde doğan ve çocuk yaşta yaşadığı talihsiz bir kaza sonucu görme yetisini yitiren Yağmurdereli, yaşamı boyunca düşünce özgürlüğü mücadelesinin en ön saflarında yer almıştır. Ülkemizde düşünce suçları nedeniyle en uzun süre cezaevinde kalan kişi unvanıyla tanınan aydın, hukuk mücadelesini edebi üretimleriyle harmanlayarak toplumsal belleklerde derin izler bırakmıştır.
Karanlıktan Aydınlığa Uzanan Eğitim ve İlk Edebi Yıllar
Erzurum'un Tortum ilçesinde dünyaya gelen Eşber Yağmurdereli, ilköğrenim yıllarını bu doğal coğrafyada tamamladı. Henüz küçük bir çocukken, 1955 yılında Erzurum Lalapaşa Parkı'nda yaşadığı talihsiz kaza sonucu boş havuza düşerek görme yetisini tamamen kaybetti. Bu büyük dönüm noktasının ardından, yaşam mücadelesini azimle sürdüren Yağmurdereli, o dönem Türkiye'sinde bulunan iki özel eğitim kurumundan biri olan Ankara Körler Okulu'nda yatılı eğitimine adım attı. 1958 yılında başladığı lise eğitimi sırasında, çevresindeki arkadaşlarıyla bir araya gelerek 'Aydınlığa Doğru' adında bir dergi çıkardı. Sanata duyduğu derin ilgi, Ankara Radyosu İnce Saz Faslı'nın yöneticiliğini üstlenen İbrahim Tuğberk'ten aldığı değerli sanat dersleriyle pekişti. Kelimelerin ve seslerin dünyasında hızla ilerleyen genç yetenek, William Saroyan'ın 'Yoksul İnsanlar' isimli eserinden sahneye uyarladığı 'Yüreği Dağlarda Olan Adam' adlı tiyatro oyununu Bursa Halkevi Oda Tiyatrosu'nda izleyicilerle buluşturdu. Ayrıca dönemin ünlü spikeri Jülide Gülizar'ın kaleme aldığı dokunaklı mısraları notalara dökerek müzikal duyarlılığını da gösterdi.
Başarılarla dolu eğitim hayatı, 1963 yılındaki üniversite giriş sınavında elde ettiği Türkiye üçüncülüğü derecesiyle taçlandı. Bu büyük başarıyla Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne kabul edildi. Ülkenin içinden geçtiği çalkantılı dönemde, 1971 yılındaki 12 Mart Muhtırası'nın ardından yükseköğreniminden uzaklaştırılsa da yılmayarak eğitimini tamamladı. 1972 senesinde Samsun'da avukatlık mesleğine başlayarak profesyonel yaşama adım attı. Savunma avukatı olarak, özellikle DİSK ve TÖBDER gibi önemli işçi ve öğretmen kuruluşlarının davalarında aktif rol üstlendi. 1977 yılında Bursa'da evlenen Yağmurdereli, entelektüel çalışmalarının yanı sıra Hüseyin Cevahir, Arkadaş Zekai Özger, Ahmet İnan, Haluk Şahin, Metin Güven, Gursen Topses ve Gün Zileli gibi saygıdeğer dostlarıyla birlikte 'Yeni Eylem' adlı kültür dergisini çıkararak yazın dünyasına katkı sağladı.
Hukuk Mücadelesi ve Uzun Cezaevi Yđlları
Eşber Yağmurdereli'nin yaşamı, ülkedeki siyasi iklimin de etkisiyle büyük bir sınavla karşı karşıya kaldı. Takvimler 13 Mart 1978 tarihini gösterdiğinde, THKP-C Acilciler grubunun kurucusu ve lideri olduğu iddiasıyla tutuklandı. Samsun Ağır Ceza Mahkemesi tarafından gerçekleştirilen yargılama neticesinde, anayasal düzeni silah zoruyla değiştirmeye teşebbüs suçunu düzenleyen TCK 146/1 maddesi uyarınca müebbet hapis cezasına çarptırıldı. Bursa Cezaevi'nde kaldığı ilk ayda, ünlü şair Nazım Hikmet'in ranzasında yattı. Bu dönemin ardından, kesintisiz 13,5 yıl sürecek zorlu bir cezaevi dönemi başlamış oldu. Sırasıyla Bursa, Samsun, Trabzon, Adıyaman, Amasya, Mardin, Diyarbakır, Sinop ve tekrar Bursa cezaevlerinde hapis yattı. 29 Ocak 1982'de Sinop Kalesi Cezaevi'ne sürgün edilen yazar, uzun süre hücreye kapatıldı. Toplamda yedi yıl süren tecrit ve hücre yıllarının ardından, 1 Ağustos 1991'de şartlı tahliye yasasıyla cezaevinden çıktı.
Hapisten çıktıktan sonra İstanbul'a yerleşen yazar, 'Barış için 1 Milyon İmza' kampanyasının sözcülüğünü yürüttü. Ancak 8 Eylül 1991 tarihindeki İnsan Hakları Derneği (İHD) mitinginde yaptığı konuşma nedeniyle 10 ay hapis cezasına mahkûm edildi. Karar Yargıtay'da onanınca, şartlı tahliyesi geri alınarak eski cezasının geri kalanıyla birleştirildi ve 7 Kasım 1995'te 22,5 yıl hapis için Ümraniye Cezaevi'ne konuldu. 19 Ekim 1997'de Kanal D'de TBMM Başkanı Hikmet Çetin'le birlikte yer aldığı program sonrası canlı yayında gözaltına alınarak Çankırı Cezaevi'ne gönderildi. 9 Kasım 1997'de ceza infazı bir yıl süreyle ertelenerek serbest bırakıldı. 1 Haziran 1998'de yeniden tutuklanan aydın, 18 Ocak 2001 tarihinde nihayet salıverildi.
Edebi Üretkenlik, Ödüller ve Toplumsal Miras
Zorlu cezaevi yılları, Eşber Yağmurdereli'nin üretkenliğini engelleyemedi. Cezaevinde kaleme aldığı tiyatro oyunlarını ve kısa öyküleri gizlice dışarıya ulaştırdı. Tutsaklık yıllarında yazdığı 'Akrep' adlı oyunu Ankara Sanat Tiyatrosu'nda sahnelendi. 1986 yılında düzenlenen bir yarışmada 'Pek Firaklı Bir Dağ Masalı' adlı öyküsüyle birincilik kazandı. Londra'da ise 'Cezaevi Şiirleri Antolojisi' adlı eseri İngilizce olarak okurla buluştu. Edebi başarılarının yanı sıra zihinsel gücünü satranç tahtasına da taşıyan yazar, 8 Temmuz 2001'de düzenlenen Görme Engelliler Satranş Turnuvası'nda beşinci oldu.
Türkiye'de düşünce suçundan en uzun süre hapis yatan ve 'kıdemli mahpus' olarak nitelendirilen Yağmurdereli, büyük şair Can Yücel'in de birçok şiirine ilham kaynağı olmuştur. 2008 yılında vefat eden milletvekili ve devlet sanatçısı Osman Yağmurdereli'nin de kuzeni olan yaşlı yazar, günümüzde İstanbul Kınalıada'da yaşamını sürdüren saygıdeğer bir şahsiyettir. 2013 yılında Paris, 2015 yılında ise Van'da yaptığı konuşmalar nedeniyle terör propagandaları iddiasıyla yargılandığı İstanbullu mahkemedeki davadan 28 Nisan 2022'de tamamen beraat etmiştir.
Yazarın kazandığı bazı saygın ödüller şunlardır:
- 1998 - Sanat Kurumu 'bütün zamanların en iyi yazılmış oyunu' ödülü
- 1999 - İsmet Küntay En İyi Oyun Yazarı ödülü
- 2000 - Fransa Bordeaux İnsan Hakları Enstitüsü ve Avrupalı Avukatlar Derneği tarafından takdim edilen Ludovic Trarieux ödülü