Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Şah'ın ardından ülkeyi altı yıl boyunca yöneten Ebu'l-Kasım, İznik merkezli iktidarı ve hırslı politikalarıyla tarihin en hareketli dönemlerinden birine damga vurdu. Süleyman Şah'ın Antakya seferine çıkarken İznik'i emanet ettiği bu yetenekli Türk beyi, hükümdarın vefatıyla başlayan fetret devrinde cesur adımlarla öne çıktı.
Kutalmışoğlu Süleyman Şah, 1084 yılının Aralık ayında yönünü güneye, Antakya'yı fethetmeye çevirdiğinde İznik ve çevresindeki toprakları yönetmesi için Ebu'l-Kasım'ı görevlendirmişti. Genç devletin diğer stratejik bölgeleri de benzer şekilde farklı Türk komutanların idaresine teslim edilmişti. Ancak 1086 yılında gelen acı haber, tüm dengeleri altüst etti. Süleyman Şah, Suriye Selçuklu Sultanı Tutuş ile girdiği savaşı kaybederek hayatını kaybetti. Bu trajik kaybın ardından hükümdarın oğulları I. Kılıç Arslan ve Kulan Arslan, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın sarayına esir olarak götürüldü.
İznik Valiliğinden Saltanat İddiasına Uzanan Yol
Süleyman Şah'ın vefatı, Anadolu'da görev yapan Türk beylerinin bağımsızlık arayışlarını tetikledi. Bu beyler arasında en avantajlı ve nüfuzlu konumda olan isim, devletin idare merkezi olan İznik'i elinde bulunduran Ebu'l-Kasım'dı. Durumu hızla kendi lehine çeviren hırslı lider, hiç zaman kaybetmeden kendisini sultan ilan etti. Bu yeni yönetim düzenini pekiştirmek amacıyla kardeşi Ebu'l-Gazi'yi de Kayseri ve çevresine emir olarak tayin etti. Olduçka becerikli ve yüksek hedeflere sahip olan yeni sultan, gücünü kanıtlamak için derhal harekete geçti.
Ebu'l-Kasım'ın bu dönemde izlediği stratejinin temel taşları şu şekilde özetlenebilir:
- İznik merkezli bağımsızlığını ilan ederek kendisini hükümdar olarak konumlandırması,
- Bizans İmparatorluğu'na karşı Marmara kıyılarına akınlar düzenleyerek sınırlarını genişletmeye çalışması,
- Kardeşi Ebu'l-Gazi'yi Kayseri'ye atayarak Anadolu'daki nüfuz alanını genişletmeyi hedeflemesi.
Ebu'l-Kasım'ın ilk büyük hamlesi, Marmara sahillerine yönelik oldu. Düzenlediği yoğun akınlarla tüm bölgeyi kontrolü altına almaya çalışan Türk lider, Bizans İmparatorluğu'nu ciddi şekilde köşeye sıkıştırdı. Bu baskı karşısında Bizans İmparatoru Alexios, Türk akıncılarını kıyılardan uzaklaştırmak için askeri gücünü devreye soktu. Savunmada kalan imparator, Ebu'l-Kasım'ı barşı masasına oturmaya zorladı. Ancak zeki lider, Bizans'ı oyalamak için diplomatik müzakereleri olabildiğince uzatma yolunu seçti.
Bizans ve Büyük Selçuklu Kıskacında Bir Lider
Barşı görüşmelerinin uzamasından rahatsız olan İmparator Alexios, sonunda İznik üzerine büyük bir ordu gönderdi. 1090 yılı ortalarında gerçekleşen bu savaşta Bizans kuvvetlerine yenilen Ebu'l-Kasım, İznik kalesine çekilmek zorunda kaldı. Fakat onun için tek tehlike Bizans değildi. Anadolu topraklarını doğrudan kendi idaresine bağlamak isteyen Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Melikşah da harekete geçmişti. Melikşah, Urfa Emiri Bozan'ı güçlü bir orduyla İznik üzerine sevk etti.
Emir Bozan, İznik'i uzun süre kuşatma altında tutsa da kaleyi düşürmeyi başaramadı. Bu askeri direnç Ebu'l-Kasım'a zaman kazandırsa da, Büyük Selçuklu İmparatorluğu gibi devasa bir güçle uzun vadeli bir savaşı göze alması imkansızdı. Mantıklı bir karar alan lider, kalenin savunmasını ve şehrin yönetimini kardeşi Ebu'l-Gazi'ye devrederek yola çıktı. Hedefi, bizzat Sultan Melikşah ile görüşüp uzlaşmaya varmak üzere İsfahan'a gitmekti.
İsfahan Yolculuğu ve Trajik Son
Büyük umutlarla İsfahan sarayına varan Ebu'l-Kasım, beklediği diplomatik ilgiyi bulamadı. Sultan Melikşah, Anadolu'da bağımsız bir güç haline gelen bu liderle herhangi bir anlaşma yapmayı kesin bir dille reddetti. Görüşmelerden eli boş dönen Ebu'l-Kasım, İznik'e geri dönmek üzere yola çıktı. Ancak bu yolculuk onun sonu olacaktı. 1092 yılının Eylül veya Ekim aylarında yolda yakalanan talihsiz lider, kendi yayının kirişiyle boğularak öldürüldü.
Onun ölümünden sonra kardeşi Ebu'l-Gazi, İznik'teki hakimiyetini bir süre daha devam ettirdi. Kısa süre sonra, 19 Kasım 1092'de Sultan Melikşah'ın da vefat etmesiyle taşlar yeniden yerinden oynadı. İsfahan'a esir tutulan Süleyman Şah'ın oğulları I. Kılıç Arslan ve Kulan Arslan serbest bırakıldı. Yıllar süren esaretin ardından 1092 yılı sonlarında İznik'e ulaşan I. Kılıç Arslan, Ebu'l-Gazi tarafından hiçbir direnç gösterilmeden büyük bir saygıyla karşılandı ve yönetim asıl sahibine devredildi. Ebu'l-Kasım'ın kurduğu fiili yönetim, böylece Anadolu Selçuklu Devleti'nin yeniden yükselişine zemin hazırlamış oldu.