Anadolu Selçuklu Devleti’nin kurucusu olan Kutalmışoğlu Süleyman Şah, 1045 senesinde Büyük Selçuklu Devleti’nin hâkimiyet sahasındaki Horasan topraklarında hanedan üyesi olarak dünyaya geldi. Selçuk Bey'in oğlu Arslan Yabgu'nun torunu ve Kutalmış Bey'in evladı olan bu karizmatik lider, Büyük Selçuklu taht mücadelelerinin ve Malazgirt Savaşı’nın ardından Anadolu’ya yönelerek dağınık Türkmen boylarını tek bir bayrak altında topladı. Bizans İmparatorluğu sınırında yürüttüğü akılcı politikalar ve askeri başarılar sayesinde 1077 yılında İznik merkezli bağımsız bir devlet kurmayı başardı.
Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’in 4 Eylül 1063'te çocuksuz olarak vefat etmesi, hanedan üyeleri arasında amansız bir taht mücadelesini tetikledi. Tuğrul Bey vasiyetinde Çağrı Bey’in oğlu Süleyman’ın tahta çıkmasını istemiş, vezir Amid ül-Mülk de bu vasiyete uyarak Süleyman’ı Rey şehrinde sultan ilan etmişti. Ancak bazı emirler ve şehzadeler buna karşı çıktı. Alp Arslan ve Kutalmış da Süleyman'ı tanımadı. Kutalmış Bey ordusuyla Rey kentini kuşatınca, zor durumda kalan vezir Amid ül-Mülk, Alp Arslan’dan acil askeri destek talep ederek hutbeyi onun adına okuttu. Dameğan yakınlarında 1064 yılında gerçekleşen muharebede Kutalmış Bey hayatını kaybedince, kardeşi Resul Tegin ile oğlu Süleyman Şah ve beraberindeki kumandanlar esir alındı. Sonrasında bu tehlikeli ortamdan kurtularak Türkmen boylarının yoğun şekilde iskan edilmeye başlandığı Anadolu'daki Toros Dağları bölgesine sığınan Süleyman Şah, buradaki göçmen kitlelerin arasında yaşamını sürdürdü. Dört kardeşten en son hayatta kalan isim olarak öne çıkan Süleyman Şah, 1071 yılındaki Malazgirt Savaşı'nın ardından Anadolu'ya akan yoğun Türkmen dalgasının idaresini üstlendi.
İznik Başkentli Yeni Bir Devletin Kurulması
Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah, 1073 yılında Süleyman Şah’a bağlılık şartıyla Sultan-ı Rum unvanını tevcih ederek onu Anadolu Selçuklu Devleti hükümdarı olarak resmen tayin etti. Batı Anadolu sınırlarında nüfuzunu hızla artıran Süleyman Şah, Bizans içindeki taht kavgalarından ve isyanlardan ustalıkla yararlandı. Bazen Bizans ordularıyla çarpışarak bazen de isyancı generallere destek vererek sınırlarını Marmara kıyılarına kadar genişletti. Aynı zamanda 1075 yılında Bizans İmparatorluğu'nun bu bölgedeki stratejik kaleleri olan İznik ve İzmit şehirlerini ele geçirdi. Güney Marmara'ya tamamen egemen olan hükümdar, Çanakkale Boğazı'ndan geçen gemilerden vergi almaya başlayarak iktisadi bir güç de kazandı.
1077 yılında İznik'i başkent yaparak bağımsız Anadolu Selçuklu Devleti'nin kurulduğunu ilan eden Süleyman Şah, siyasi dehasını diplomatik alanda da gösterdi. Başlangıçta Bizans ile askeri bir anlaşma imzaladı. Fakat sonradan bu plandan vazgeçerek imparatora karşı ayaklanan Anatolikon Theması vali-generali Nikeforos Botaneiates ile uzlaştı. Bu ittifak sayesinde Botaneiates’in III. Nikeforos adıyla Bizans tahtına çıkmasını sağladı. Bizans sarayı bu paha biçilmez yardıma karşılık Türkmenlerin Boğaz kıyılarına kadar yerleşmesine göz yummak zorunda kaldı. 1080 senesinde yine başarısız bir başka saray isyanını destekleyen Süleyman Şah, nihayetinde 1081'de Bizans İmparatorluğu ile meşhur Dragon Antlaşması'nı imzaladı. Bu tarihi antlaşmayla Bizans, Anadolu Selçuklu Devleti’ne her yıl düzenli tazminat ödemeyi taahhüt etti.
Doğu Seferleri ve Antakya'nın Fethi
Böylece batı sınırları tamamen güvenceye alındı. Süleyman Şah hemen doğu seferine yöneldi. İznik’in idaresini güvendiği akrabası ve veziri olan Ebu'l-Kasım’a devrederek ordusuyla büyük bir sefere çıktı. Bu harekat kapsamında 1082 yılında Çukurova bölgesine girerek ilk olarak Tarsus'u fethetti. Ardından 1083 senesinde Adana dahil olmak üzere Kilikya bölgesindeki tüm yerleşim yerlerini kontrol altına almayı başardı. Askeri dehasını sürdüren Selçuklu hükümdarı, 13 Aralık 1084 tarihinde stratejik öneme sahip Antakya’yı devletinin sınırlarına dahil etti. Fetihleri genişletmek adına kumandanlarını farklı yönlere sevk eden Süleyman Şah, bölgedeki Türkmen gücünü pekiştirdi.
Süleyman Şah'ın emri altındaki yetenekli kumandanlar, kısa süre içinde şu önemli kaleleri ve bölgeleri ele geçirdiler:
- Buldacı Bey: 1085 senesinin başlarında Maraş, Elbistan, Göksun ve Besni kalelerini fethederek bölgeyi kontrolü altına aldı.
- Gümüştekin Bey: Urfa ve Antep çevresinde düzenlediği başarılı askeri harekatlarla bu toprakları devlete kazandı.
- Süleyman Şah: Tarsus, Adana ve tüm Kilikya beldelerinin yanı sıra Antakya'yı da doğrudan kendi komutasındaki orduyla fethetti.
Halep İhtilafı ve Ayn Seylem Savaşı
Antakya'nın fethinin ardından bölgede dengeler değişti. Şehri ele geçiren Süleyman Şah, daha önce Antakya’dan vergi (cizye) alan Halep emiri Müslim’in vergi talebiyle karşılaştı. Müslim’in bu ısrarını, bir Müslüman'ın diğer bir Müslüman'a cizye ödeyemeyeceğini belirterek kesin bir dille reddetti. Bu anlaşmazlık neticesinde iki taraf da ordularını harekete geçirdi. 1085 yılının Haziran ayında Afrin Çayı üzerindeki Kunahil mevkiinde yapılan savaşta Süleyman Şah zafer kazanarak Halep'i kuşatma altına aldı. Kuşatma karşısında çaresiz kalan Halep emiri, Suriye Meliki Tutuş'tan acil askeri yardım talep etti.
Alp Arslan’ın oğlu ve Melikşah’ın kardeşi olan Suriye Meliki Tutuş, ordusuyla yardıma geldi. Amca çocukları olan bu iki Selçuklu hanedanı üyesi arasında taht ve nüfuz mücadelesi kaçınılmaz hale geldi. 4 Haziran 1086 tarihinde Halep yakınlarında gerçekleşen Ayn Seylem Savaşı, Süleyman Şah için tam bir felaketle sonuçlandı. Çok şiddetli geçen muharebede mağlup olan Süleyman Şah, henüz kırk yaşlarındayken savaş meydanında hayatını kaybetti. Cenazesi Melik Tutuş tarafından Halep kapısına defnedildi. Süleyman Şah’ın ölümü sarsıcı bir etki yarattı. Hükümdarın vefatından sonra oğulları I. Kılıç Arslan ve Davud Arslan, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından İsfahan’a götürüldü. Burada altı yıl boyunca mükemmel bir devlet terbiyesi alan I. Kılıç Arslan, 1092'de Melikşah'ın vefatının ardından serbest kalıp Anadolu'ya dönerek 1093 yılında boş duran İznik tahtına çıktı ve babasının kurduğu devleti yaşatmaya devam etti.