Türkiye Cumhuriyeti'nin modern sağlık sisteminin temellerini atan başarılı tıp insanı ve ülkemizin dördüncü Başbakanı Dr. Refik Saydam, 8 Eylül 1881 tarihinde İstanbul'un Fatih ilçesinde dünyaya geldi. Hem savaş dönemlerinde orduyu koruyan aşılarıyla hem de cumhuriyetin sağlık politikalarının şekillenmesindeki öncü rolüyle tanınan bu büyük devlet adamı, vatanına sunduğu hizmetlerle adını altın harflerle tarihe yazdırdı. Hayatı boyu tıp bilimiyle devlet yönetimini bir arada yürüten hekim siyasetçi, İstanbul'un gıda sıkıntılarını yerinde incelediği bir görev sırasında, 8 Temmuz 1942 gününün ilk saatlerinde yaşamını yitirdi. Genç yaşlardan itibaren aldığı askeri ve tıbbi eğitimlerle donanan devlet adamı, bürokrasinin düzeltilmesi için köklü değişimler yapmayı amaçlıyordu.
Cephelerden Laboratuvarlara Uzanan Bir Başarı Hikayesi
Fatih'in Çırçır Mahallesi'nde doğan Dr. Refik İbrahim Saydam, yağ ticaretiyle uğraşan Hacı Ahmet Efendi ile Fatma Nefise Hanım'ın evladıydı. Babası Çankırı'nın Çerkeş kazasına bağlı Dolap köyünden İstanbul'a yerleşmişti. İlk öğreniminin ardından 1892 yılında Fatih Askeri Rüştiyesi'ne giren Refik Bey, 1896'da Kuleli Askeri İdadisi'nde eğitimine devam etti. Askeri Tıbbiye'den 22 Ekim 1905 tarihinde doktor yüzbaşı rütbesiyle mezun olduktan sonra, üç yıl boyunca Gülhane Askeri Tıp Akademisi'nde embriyoloji ve histoloji dallarında uzmanlaştı. Bilgi birikimini artırmak amacıyla 1910 yılında Almanya'ya giderek Berlin Askeri Tıp Akademisi bünyesindeki Brandenburg, Danzig, Spandou ve Scharite hastanelerinde mesleki çalışmalar yaptı.
Balkan Savaşı'nın patlak vermesiyle 26 Eylül 1912'de hemen İstanbul'a döndü. Antalya Redif Fırkası Mobil Hastanesi'nde görev alarak cepheye koştu. Ordunun geri çekildiği Çatalca hattında kolera başta olmak üzere birçok salgınla mücadele etti. Harbiye Nezareti Sağlık Dairesi Başkanlığı vekilliğine 1914 yılında atandığında, sahra genel sağlık müfettiş muavinliği görevini de üstlendi. Bu sırada kurduğu bakteriyoloji enstitüsü sayesinde tifo, kolera, veba ve dizanteri aşılarını üretmeyi başardı. Hazırladığı tıbbi aşılar, Birinci Dünya Savaşı sırasında hem Türk ordusunun hem de Alman ordusunun sağlık ihtiyaçlarını karşıladı. Geliştirdiği tifüs aşısı dünya tıp literatürüne girdi.
Cumhuriyetin Sağlık Mimarlığı ve İlk Sağlık Bakanlığı
Milli Mücadele yıllarında 9. Kolordu Sağlık Müfettişi Muavini rütbesiyle Mustafa Kemal Atatürk ile Samsun'a çıkan kişiler arasındaydı. Karargah dağıtıldıktan sonra tayin edildiği Erzurum Askeri Hastanesi görevini reddederek askerlikten istifa etti. Sivas ve Erzurum kongrelerinin hazırlıklarında bizzat yer aldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne 1920 yılında Bayazıt mebusu olarak katıldı, sonraki dönemlerde ise meclisteki çalışmalarını İstanbul Milletvekili olarak sürdürdü. Aynı yıl Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Sağlık Bakanı olarak seçildi.
Tam 14 yıl boyunca kesintisiz yürüttüğü Sağlık Bakanlığı döneminde, ülkede sağlık hizmetlerinin kurumsal temellerini atan önemli projelere imza attı:
- 1924 yılında Ankara, Erzurum, Diyarbakır ve Sivas'ta modern memleket hastaneleri ile doğumevleri kurdu.
- Sağlık personeli yetiştirmek için mesleki kurslar düzenleyip tıp öğrencileri için yurdun dört bir yanında yurtlar açtı.
- 1928 yılında dönemin en büyük sağlık kuruluşu olan Hıfzıssıhha Enstitüsü ve Mektebi'ni hayata geçirdi.
- İstanbul ve Ankara'da veremle etkin mücadele sağlayacak dispanserlerin açılışına öncülük etti.
Başbakanlık Yılları ve Bürokratik Reform Hamlesi
Atatürk'ün vefatının ardından da devlet kademelerinde aktif görevlerine devam eden Dr. Refik Saydam, Maliye ve Eğitim Bakanıklarına vekalet etti. İçişleri Bakanığı, CHP Genel Sekreterliği ve 15 yıl süreyle Kızılay Başkanlığı gibi kritik vazifeleri yürüttü. Celal Bayar'ın başbakanlıktan istifasıyla birlikte, 25 Ocak 1939'da Cumhurbaşkanı İnönü tarafından Hükümet Başkanı olarak tayin edildi. Soyadı Kanunu sonrasındaki süreçte kendisine Saydam soyadı bizzat Gazi Mustafa Kemal tarafından verilen başarılı lider, yönetimde dürüstlük ve disiplin taraftarıydı.
Başbakanlığı sırasında sağlık konularını her zaman ön planda tutan Saydam, devlet yapılanmasının tümden yenilenmesi gerektiğini savunuyordu. Bürokratik aksaklıklara karşı sergilediği reformist tavrı, yönetim anlayışını net bir biçimde ortaya koymaktaydı. Hiç evlenmeyen, Almanca ve Fransızca dillerine hakim olan hekim siyasetçi, İstanbul'daki iaşe sorunlarını düzeltmek amacıyla 3 Temmuz 1942'de trenle başkentten yola çıkmıştı. İncelemelerini sürdürürken, kaldığı otelde 7 Temmuz gecesi geçirdiği ani anjin rahatsızlığı sonrasında 8 Temmuz gününün ilk saatlerinde yaşamını yitirdi. Vefat sonrasında cenazesi büyük bir saygıyla Ankara'ya gönderilerek Cebeci Asri Mezarlığı'nda toprağa verildi.