Modern tiyatronun kurallarını baştan yazan İtalyan oyun yazarı, yönetmen ve aktör Dario Fo, commedia dell'arte geleneğini politik hicivle harmanlayarak dünya sanat tarihinde silinmez bir iz bıraktı. 24 Mart 1926 tarihinde İtalya'nın Sangiano kasabasında dünyaya gözlerini açan usta sanatçı, 13 Ekim 2016'da hayata gözlerini yumana dek sahneyi toplumsal mücadelenin en güçlü kürsüsü haline getirdi. Keskin zekası, taklit yeteneği ve cesur duruşu sayesinde geniş kitleleri peşinden sürüklemeyi başardı. Sistemin çarpıklıklarını ve adaletsizlikleri sahnede alaya alan yazar, 1997 yılında kazandığı Nobel Edebiyat Ödülü ile tiyatro dünyasındaki eşsiz konumunu taçlandırdı. Tiyatro onun için hayat demekti.
Sangiano'da makinist ve lokomotif sürücüsü olan babası Felice Fo ile annesi Pina Rota Fo'nun yuvasında büyüyen sanatçı, yaratıcı bir aile ortamına sahipti. Erkek kardeşi Fulvio ve kendisi gibi yazar olan kız kardeşi Bianca Fo Garambois ile çocukluşunu geçirdi. Genç Dario, eğitim hayatını sürdürmek amacıyla 1940 senesinde sanatın kalbi olan Milano'ya doğru yola çıktı. Brera Güzel Sanatlar Akademisi'nde okudu. Eğitiminin ardından yönünü tamamen tiyatroya çeviren sanatçı, profesyonel oyunculuk kariyerine 1952 yılında yine Milano'da adım attı. Yazarlık kariyeri bu şekilde başladı.
Mizahla Örülün Aşk ve Muhalif Sahneler
Dario Fo'nun yaşamı, sadece bir sanat yolculuğu değil, aynı zamanda büyük bir aşk ve ortak üretim hikayesidir. Ünlü aktör, 1954 yılında hayatını birleştirdiği İtalyan tiyatro oyuncusu Franca Rame ile ömür boyu sürecek sarsılmaz bir ortaklığa imza attı. Çiftin bu mutlu evlilikten 31 Mart 1955 tarihinde oğulları Jacopo Fo dünyaya geldi. Sanatsal birlikteliklerini kurumsallaştırmak isteyen ikili, 1959 yılında Dario Fo - Franca Rame Topluluğu'nu kurarak kendi yollarını çizdiler. Canzonissima isimli popüler televizyon programında sergiledikleri komik skeçlerle kısa sürede tüm İtalya'nın sevgilisi haline geldiler. Sahnede adeta devleşen bir çifttiler.
Televizyon ekranlarından sokaklara taşan bu enerji, zamanla yerini siyasal ajit-prop tiyatro üslubuna bıraktı. Fo ve Rame, commedia dell'arte köklerinden beslenen, sol eğilimli ve sokak dilini kullanan cesur yapımlar ürettiler. Sınırları zorlamaktan çekinmeyen bu ikili, 1968'de İtalyan Komünist Partisi ile bağları olan Yeni Sahne topluluğunu hayata geçirdi. İki yıl sonra ise tiyatroyu halkın ayağına götürmek adına Halk Tiyatrosu Topluluğu'nu kurdular. Fabrikaları, parkları ve spor alanlarını gezerek tiyatroyu elitlerin tekelinden çıkarıp işçi sınıfıyla buluşturdular. Onların muhalif tavırları hiç değişmedi. Eşi Franca Rame'nin 29 Mayıs 2013'teki vefatı, usta yazar için hayatının en büyük kayıplarından biri oldu.
Hicvin Zirvesi ve Dünya Çapında Bir Anarşist
Dario Fo, tiyatro karikatürücüsü, radikal palyaço ve toplumsal ajitatör olarak anılmasını sağlayan benzersiz eserler üretti. Kariyerinin zirve noktalarından biri, ortaçağ gizem oyunlarını modern bir dille yorumladığı tek kişilik şovu Mistero Buffo oldu. 1969 tarihli bu başyapıt, güncel gelişmelere göre şekillenen ve her sahnede yeniden doğan canlı bir yapıya sahipti. Dünya genelinde büyük yankı uyandıran Bir Anarşistin Kaza Sonucu Ölümü ve Ödemiyoruz! Ödemeyeceğiz! gibi oyunları kapalı gişe oynandı. Ürettikleri nedeniyle sansüre uğrayan ve hatta sahnede gözaltına alınan Fo, muhalif tavrından asla taviz vermedi. Sanatçı asla geri adım atmadı. Eserleri Türkiye'den Arjantin'e, Güney Kore'den İspanya'ya kadar 30 farklı dile çevrilerek küresel bir kültürel mirasa dönüştü.
Son Yılları ve Siyasi Mücadelesi
Kendisini ateist ve Marksist-Leninist olarak tanımlayan Dario Fo, son yıllarında ülkesinin sistem karşıtı hareketlerine güçlü destekler sunarken, dönemin hükümetini ve politikalarını da en sert biçimde eleştirmekten geri durmadı. Siyasi arenada oldukça aktifti. Hareketin düzenlediği büyük bir mitingde halka seslenen sanatçı, 'Her şeyi altüst edin! Biz yapamadık, siz yapın!' diyerek genç nesillere tarihi bir çağrıda bulundu. 13 Ekim 2016 tarihinde, arkasında devasa bir kültürel miras bırakarak 90 yaşında bu dünyaya veda etti.
Kazandığı Prestijli Ödüller ve Nişanlar
Sanat hayatı boyunca pek çok prestijli ödüle layık görülen usta kalemin kazandığı bazı önemli ödüller şunlardır:
- 1981 - Sonning Ödülü
- 1986 - Obie Ödülü
- 1997 - Nobel Edebiyat Ödülü
- 1997 - İtalya Kültür ve Sanat Altın Madalyası