Alevilik ve Bektaşilik düşüncesinin kurumsallaşmasında bir dönüm noktası olan Balım Sultan, 1457 yılında Dimetoka'da doğan ve 1516'daki vefatına dek İkinci Pîr sıfatıyla bu inanş sistemini yeniden yapılandıran seyyid kökenli büyük bir Türkmen mutasavvıfıdır. Asıl adı Hızır Bali olan bu yüce şahsiyet, Hacı Bektaş Veli'den sonra en çok anılan ve hürmet gösterilen isimlerin başında gelir. Şeyhin Horasan kökenli Seyyid Alevi-Bektaşi bir Türkmen ailesinden süzülüp gelen soy bağı, onun dönem coğrafyasındaki etkinliğini de artırmıştır.
Çocukluğunun bir bölümü doğduğu şehirde geçmiştir. Ardından en önemli ocaklarda dersler almıştır. Mürsel Balî'nin büyük oğlu olan bilge mutasavvıf, gençlik yıllarının önemli kısmını Edirne yakınlarındaki sınır boylarında geçirmiştir. İlk derslerini babasından almıştır. Ardından Seyit Ali Sultan Dergâhı'nda eğitilmiştir. Fatih Sultan Mehmed devrine ulaştığında ise bu irfan ocağında yetişip derinleşerek oradaki topluluğun mürşidlik makamına tayin edilmiştir.
Dimetoka'dan Sulucakarahöyük'e: Dini Liderliği ve Osmanlı İlişkileri
Dimetoka'da geçen gençlik ve olgunluk yıllarının ardından, II. Bayezid ile geliştirdiği yakın bağlar onun hayatındaki en belirleyici unsurlardan biri olmuştur. Anadolu coğrafyasında hızla yayılan Safevî propagandasına karşı önlem almak isteyen II. Bayezid, yüksek hürmet beslediği Hızır Bali'yi 1504 yılında Nevşehir sınırlarında bulunan Hacı Bektaş Dergâhı'nın başına davet ederek görevlendirmiştir. Böylece 1501 yılında resmen tarikatın en üst yöneticisi ilan edilmiş, devlet ile dervişler arasındaki dengeleri hassasiyetle yönetmiştir.
Onun akılcı yönetimi sayesinde dervişler dengelenmiştir. Dervişler Safevîler yerine Osmanlı Devleti'ni desteklemiştir. Sultan II. Bayezid'in de bu mürşide bağlanarak derviş halkasına dahil olduğu, dönemin sözlü ve yazılı geleneklerinde yoğun biçimde aktarılır. Bu durum sarayın bakışını dönüştürmüştür.
Dönemin tasavvuf tarihini inceleyen Baha Said, Manisa kütüphanesindeki eski yazmalardan naklen Balım Sultan'ın annesinin bir Sırp prensesi olduğunu iddia etse de günümüzde bu rivayetin doğruluğunu kesin biçimde ispatlamak imânsızdır. Tüm bu belirsizliklere rağmen tarihî gerçeklik, onun İmparatorluk coğrafyasındaki barışçı ve düzenleyici diplomasiye işaret etmektedir.
Alevilik ve Bektaşilik'te Büyük Reformlar ve Disiplin
Balım Sultan, liderlik makamına oturur oturmaz tarikatın düzenini sağlamlaştırmak ve dağınık yapıyı disipline etmek adına köklü reformlara imza atmıştır. Uygulamaya koyduğu yeniliklerin en belirgin olanları dedebabalık makamı ile evlenmeme yeminini içeren mücerretlik kurumudur. Ayrıca Şiî ve Hurûfî inanş unsurlarını Bektaşîliğin bünyesine en uygun biçimde kaideleştirerek siyasi rüzgarlara kapılmayan, bağımsız ve güçlü bir yön vermiştir.
Yolun kurallarını yeniden düzenleyen bilge şeyh, inanş dünyasına bir çok yeni ritüel kazandırmıştır. Tarikata onun rehberliğinde dahil olan bazı temel kurallar şunlardır:
- Hak-Muhammed-Ali üçlemesi ve on iki post erkânının kurala bağlanması
- Kırk Budaklı Şamdan ve mücerretlik geleneğinin kurumsallaşması
- Tek eşlilik mecburiyeti, boşanma yasağı ve müsahip ilişkisi
- Tavşan eti yemenin sınırlandırılması, Çingene ile zenci adayların alınmaması
Bu derin ve özgün düzenlemelerle birlikte, dervişlerin ona duyduğu şükran borcunu gösteren ve bugün de sürdürülen "Balım Niyazı" ritüeli doğmuştur. Şeyhin gerçekleştirdiği bu büyük hamleler, inanş topluluğunu kırsal düzeyden kent kültürüne taşımıştır. Balım Sultan'dan önce daha ziyade taşra ve köy yerleşimlerinde yaygın olan inanş, bu dönemden sonra kentli nüfusa ve saray aydınlarına da sirayet etmiştir.
Böylece Bektaşiler arasında "Köy Bektaşisi" ve "Kent Bektaşisi" ayrımı başlamıştır. Şehir dervişliği aynı zamanda Nazenin Tarikatı ya da Babagan Kolu olarak da adlandırılarak kültür tarihindeki seçkin yerini almıştır.
İkinci Pîr'in Mirası ve Ebedi İstirahatgâhı
Döneminin önemli bir toplumsal ve insancıl bilge figürü olan Balım Sultan, barışseverliğiyle kültürün mihenk taşı kabul edilir. Dergâh yaşamını disipline ederek asırlık sözlü birikimleri belli bir kural süzgecinden geçiren büyük âlim, 1516 yılında 59 yaşında hayata gözlerini yummuştur.
Naaşı, yaşamının önemli kısmını geçirdiği ve Aleviliğe yön verdiği Nevşehir Hacıbektaş'taki dergâhın yanındaki ebedi istirahatgâhına yerleştirilmiştir. Onun anısını yaşatmak amacıyla Yavuz Sultan Selim'in komutanlarından Şehsuvaroğlu Ali Bey tarafından 1519 yılında bir türbe ısmarlanarak inşa edilmiştir. Bugün hala binlerce ziyaretçiyi ağırlayan bu türbe, Alevi-Bektaşi inanş dünyasında önemli bir manevi merkez konumundadır.