Güney Asya'nın siyasi tarihini kökten değiştiren devlet adamı Banga Bandhu Şeyh Mucibur Rahman, Doğu Pakistan'ın sömürgeci politikalara karşı başlattığı bağımsızlık mücadelesinin öncüsüdür. Lider, 17 Mart 1920 tarihinde dünyaya geldi. Bugün Bangladeş sınırları içindeki Gopalganj bölgesinin Tungipara köyünde doğan Rahman, halkının haklarını örgütleyerek bağımsız ülkenin kurucusu olmayı başardı. Siyasi vizyonuyla milyonları arkasından sürükleyen önder, ülkenin ilk başbakanı ve cumhurbaşkanı olarak tarihe geçti. Rahman, 15 Ağustos 1975'te Dakka'da düzenlenen askeri darbede ailesiyle birlikte katledildi.
Gençlik Yılları ve Siyasi Mücadelenin Doğuşu
Orta halli bir toprak sahibinin çocuğu olan Şeyh Mucibur Rahman, Sheikh Lutfar Rahman ile Sayera Khatun çiftinin evladı olarak dünyaya gözlerini açtı. İlk öğrenimini bölgedeki misyoner okulunda tamamladıktan sonra eğitim hayatına Kalküta İslam Koleji bünyesinde devam etti. 1938 yılında Sheikh Fazilatunnesa Mujib ile evlenen genç Mucibur, aynı zamanda 1946 yılında Müslüman Öğrenciler Federasyonu saflarında aktif rol aldı ve Bengal Meclisi'ne milletvekili seçildi. Hindistan Müslümanları Birliği saflarında İngiliz sömürge yönetimine karşı yürütülen Pakistan bağımsızlık hareketine katıldı. Genç lider, 1947 yılında sosyal bilimler bölümünden mezun oldu. Hukuk alanında lisansüstü eğitim almak amacıyla Dakka Üniversitesi'ne kaydolsa da buradaki siyasi faaliyetleri sebebiyle okuldan uzaklaştırıldı.
Yeni kurulan Pakistan devletinde resmi dilin sadece Urduca ilan edilmesine karşı çıkan Rahman, Bengalce'nin de mecliste kabul edilmesi amacıyla güçlü bir muhalefet cephesi örgütledi. Bengalce dilinin resmiyet kazanması için kararlı bir muhalefet başlattı. Siyasi duruşu nedeniyle 11 Mart 1948'de tutuklanan lider, hapishanedeki açlık grevinin ardından bir yıl sonra serbest bırakıldı. 23 Haziran 1949 tarihinde kurulan Bangladeş Avami Birliği'nin kurucu kadrosunda görev yaptı ve 1953 yılında partinin Genel Sekreterliği görevine getirildi. Birliği, 1954 yılındaki seçimlerde Doğu Pakistan bölgesindeki sandalyelerin çoğunu kazandı. Eyalet hükümetinde Tarım ve Orman bakanlığına atanan Mucibur Rahman'ın bu görevi kñsa sürdü çünkü merkezi Pakistan hükümeti eyaletteki tüm kabineyi tek bir kararla feshetti. 1955 yılında Pakistan Ulusal Meclisi'ne girmeyi başaran deneyimli siyasetçi, Doğu ile Batı Pakistan arasındaki coğrafi ve kültürel uçurumu dile getirerek kapsamlı özerklik istedi.
Özerklik Talebinden Bağımsızlığa Giden Yol
Merkezi hükümette 1956 ile 1957 yılları arasında Ticaret Bakanı olarak görev alan Mucibur Rahman, zamanını tamamen parti çalışmalarına ayırmak amacıyla bakanlıktan ayrıldı. 27 Ekim 1958 tarihinde askeri darbeyle yönetimi ele geçiren Genelkurmay Başkanı Muhammed Eyüb Han'ın otoriter rejimine karşı direndi. Siyasi faaliyetlerinin kısıtlanmasıyla 12 Ekim 1958'den itibaren defalarca cezaevine gönderilen lider, bu baskı döneminde halkın derin sevgisini kazandı. 1961'de yer altında faaliyet yürüten Bağımsız Bengal Devrim Konseyi'nin liderliğini yaptı. 1962'de partiyi yeniden organize eden Rahman, 1963'te Avami Birliği'nin genel başkanı seçildi. Lahor kentinde 1965 yılında açıkladığı altı maddelik özerklik programı sebebiyle ülkeyi bölmeye çalışmakla suçlanan liderin tutuklanması, halkın askeri Eyüb Han yönetimine duyduğu tepkiyi daha da körükledi. Mucibur Rahman, Şubat 1969'da serbest bırakıldı.
Artan protestolar karşısında Muhammed Eyüb Han istifa ederek cumhurbaşkanlığını 26 Mart 1969'da Genelkurmay Başkanı Muhammed Yahya Han'a devretti. Aralık 1970 genel seçimlerinde Avami Birliği, Doğu Pakistan'a ayrılan 313 sandalyenin 167'sini kazanarak mecliste mutlak çoğunluk elde etti. Ancak Yahya Han, Mucibur Rahman'ın özerklik taleplerini reddederek meclis oturumlarını süresiz askıya aldı. Karara tepki gösteren Rahman, Doğu Pakistan'da genel grev ilan etti. Uzlaşma zeminini yok eden kriz üzerine Batı Pakistan birlikleri 25 Mart 1971'de Dakka'ya girdi ve Mucibur Rahman 26 Mart günü tutuklandı. Aynı gün, Chittagong kentinde General Ziyâürrahman tarafından liderin adına bağımsızlık bildirisi okundu. Bu bildiriyle birlikte milyonlarca insanın Hindistan'a sığınmasına yol açan kanlı bir iç savaş başladı. Hindistan ordusunun yardımıyla 16 Aralık 1971'de Batı Pakistan askerleri geri çekilmek zorunda kaldı.
Bangladeş'in Kuruluşu ve Trajik Son
Pakistan'ın yeni başkanı Zülfikar Ali Butto tarafından serbest bırakılan Şeyh Mucibur Rahman, bağımsızlıgını kazanan yeni ülkesine dönerek ilk başbakan oldu. Kurucu meclis tarafından başbakanlık makamına getirilen Rahman, hukukçu Ebû Seyyid Çavdherî'yi ise cumhurbaşkanlığına atadı. 22 Aralık 1971'de Mucibur Rahman liderliğinde Bangladeş Müslüman Halk Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte bölgedeki Hindistan birlikleri ülkeyi terk etti. Bağımsızlık sonrası süreçte ülkenin biriken ekonomik ve sosyal problemlerini çözmekte başarısız olan yönetim, giderek daha baskıcı tedbirlere yöneldi. Anayasayı ve parlamentoyu devre dışı bırakarak tek partiye dayalı otoriter bir başkanlık rejimi kuran Rahman, 24 Ocak 1975'te Devlet Başkanlığı koltuğuna oturdu.
Şeyh Mucibur Rahman, 15 Ağustos 1975 tarihinde gerçekleşen askeri darbe sırasında Dakka'da 55 yaşında uğradığı suikast sonucu ailesiyle birlikte hayatını kaybetti. Bu katliam sırasında Almanya'da bulunan kızları Şeyh Hasina ve Şeyh Rehana ise suikasttan kurtulmayı başardı. Rahman'ın kızlarından Şeyh Hasina, ilerleyen yıllarda 1996-2001 döneminde ve 6 Ocak 2009 tarihinden itibaren Bangladeş Başbakanı olarak görev üstlendi. Yargı süreci 2009 yılında sonuçlandı ve Bangladeş Yüksek Mahkemesi darbeci 12 kişiye verilen idam cezalarını onadı. Davada adı geçen bazı failler şu şekilde cezalandırıldı:
- 2010 yılı: Yargılanan 5 suikastçı yakalanarak idam edildi.
- 2001 yılı: Suikast suçlularından biri Zimbabve'de öldü.
- Nisan 2020: Eski yüzbaşı Abdül Mecid, 7 Nisan 2020'de yakalandı ve 12 Nisan 2020'de idam edildi.