Türk edebiyatının en sıra dışı kalemlerinden biri olan şair ve yazar Mehmet Ali Âsaf, ya da yaygın bilinen adıyla Âsaf Hâlet Çelebi, 27 Aralık 1907 tarihinde İstanbul'un Cihangir semtinde dünyaya gözlerini açtı. Cumhuriyet devri Türk şiirinde modern ile geleneksel çizgiyi özgün bir biçimde birleştiren yazar, tasavvufun derinliklerinden ve Doğu masallarından beslenen egzotik yapıtlarıyla edebiyat dünyasında derin bir iz bıraktı. Eserlerinde Asya dinlerinin ve eski medeniyetlerin gizemli figürlerini işleyen sanatçı, edebiyat çevrelerini şaşırtan üslubuyla çağdaşlarından tamamen ayrışan bir şiir anlayışı geliştirdi.
Cihangir'den Beylerbeyi'ne Uzanan Kültür Dolu Bir Yaşam
Mehmet Ali Âsaf, kültür ve sanatla yoğrulmuş elit bir aile ortamında büyüdü. Babası Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi Müdürü Mehmet Sait Halet Bey, oğlunun yetişmesinde ilk büyük rehber oldu. Genç Mehmet Ali, dini ve tasavvufi konulara meraklı olan babasından Farsça ve Fransça dillerini öğrendi. Eğitim hayatına Galatasaray Lisesi'nde adım atarak burada sekiz yıl boyunca eğitim gördü. Musikiye olan tutkusu onu Mevlevi Şeyhi Ahmet Remzi Dede ile Türk musikisinin önemli isimlerinden Rauf Yekta Bey'in yanına götürdü; bu ustalardan nota ve müzik eğitimi aldı. Kısa süreliğine gittiği Fransa'dan döndükten sonra Sanayi-i Nefise Mektebi'nde üç yıl ders aldı ve ardından Adliye Meslek Mektebi'nden başarıyla mezun oldu.
Eğitim hayatını tamamlayan Çelebi, çalışma yaşamı boyunca çeşitli kurumlarda farklı görevler üstlenmiştir. Sanatçının çalıştığı kurumlar şu şekilde sıralanabilir:
- Üsküdar Adliyesi Ceza Mahkemesi zabıt kâtipliği
- Osmanlı Bankası ve Devlet Deniz Yolları İşletmesi memurlukları
- İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü kütüphane memurluğu
Mevlana Celaleddin Rumi'ye beslediği engin hürmet dolayısıyla soyadı kanunu çıktıktan sonra 'Çelebi' soyadını seçen yazar, son görevinde uzun yıllar kitaplarla iç içe bir yaşam sürdü.
Özel yaşamında 1945 yılında dayısının kızı Nermin Çelebiler ile dünya evine giren yazar, bu evlilikten Ömer Halet ismini verdikleri bir erkek çocuk sahibi oldu. Yaşamının büyük bir bölümünü İstanbul'un huzurlu semtlerinden Beylerbeyi'ndeki köşklerinde geçirdi. Siyaset sahnesine de adım atmayı deneyen sanatçı, 1946 Türkiye genel seçimlerinde İstanbul'dan bağımsız milletvekili adayı olduysa da meclise girmeyi başaramadı. Ömrünü edebiyata ve araştırmalara adayan Çelebi, 15 Ekim 1958 tarihinde yine doğduğu şehir olan İstanbul'da vefat etti. Naaşı, çok sevdiği Beylerbeyi semtinde bulunan Küplüce Mezarlığı'na defnedildi.
Divan Şiirinden Serbest Ölçülü Eserlere Geçiş
Sanat hayatının ilk yıllarında divan edebiyatının zengin ikliminden derinden etkilendi. Henüz on sekiz yaşına gelmeden aruz ölçüsüyle klasik tarzda rubailer ve gazeller yazarak şiir dünyasına girdi. Ancak bir süre sonra bu geleneksel kalıplarla dönemin edebiyat dünyasında yeni bir çığır açamayacağını fark ederek yönünü değiştirdi. Bu radikal karar sonrasında, 1937 yılından itibaren aruz ölçüsünü tamamen bırakıp serbest vezne geçti ve Batı şiirinin yenilikçi tekniklerini benimsemeye başladı. 1938 ile 1941 yılları arasında Ses, Hamle, Sokak, Servet-i Fünun-Uyanış gibi edebiyat dergilerinde ve Gün gazetesinde ilk modern şiirleri yayımlanmaya başladı.
Bu ilk dönem eserlerinde çocukluk anılarını, ergenlik sancılarını, tekerleme ve masalların fantastik dünyasını gerçeküstü bir dille yansıttı. Döneminin tek soyut şiir temsilcisi olan Çelebi, 1939 yılından itibaren neşrettiği kapalı ve şaşırtıcı şiirleriyle edebi çevrelerde geniş bir yankı uyandırdı. Şiir okuyucuları başlangıçta onun bu alışılmadık tarzını yadırgasa da o, yenilikçi arayışlarından vazgeçmedi. Mensur şiir alanında da denemeler yapan yazar, 1938'de çıkardığı 'Kasap' adlı metinle başlayan süreçte toplam sekiz adet şiirsel düz yazı kaleme aldı.
Mistik Motifler ve Edebi Mirası
Özellikle 1940 sonrasında Çelebi'nin şiir çizgisi çok daha derin bir felsefi ve mistik boyuta evrildi. İslam tasavvufu, Budizm, Hinduizm gibi Doğu dinleri ve eski kültürlerin mitolojik temalarını şiirine taşıyan şair, ses yankılanmalarıyla örülü orijinal bir üslup yakaladı. Onun dizeleri, insanlık tarihinin ortak hafızasından izler barındırdığı için, okurun da geniş bir kültürel birikime sahip olmasını gerektiriyordu. Edebi üretimini kitaplaştırarak taçlandıran yazar, içinde ünlü 'Hırsız', 'Trilobit' ve 'Cüneyd' şiirlerinin Fransça tercümelerinin de bulundıgu kırk beş şiirlik ilk kitabı 'He'yi 1942 yılında okurla buluşturdu. Bu eseri, benzer mistik tınıları taşıyan on şiirlik 'Lamelif' (1945) takip etti.
Sanatçının entelektüel derinliği yalnızca şiirle sınırlı kalmadı. Divan ve Fars edebiyatı üzerine yaptığı titiz inceleme ve çevirilerle edebiyat tarihine katkı sundu. Türk sanat müziğine dair derinlemesine bilgisi sayesinde musiki üzerine yetkin yazılar yazdı. Bunların yanı sıra resim, tasavvuf, mistisizm, genel bilim konularında çok sayıda makale, biyografik çalışma ve araştırma kitabı yayımlayarak döneminin en donanımlı aydınlarından biri haline geldi. Çelebi, ardında bıraktığı bu zengin mirasla kendisinden sonraki nesillerin soyut şiir anlayışını şekillendiren öncü bir figür olarak anılmaktadır.