Vehbi Koç, 20 Temmuz 1901'de Ankara'nın Çoraklık semtinde, Koçzade Hacı Mustafa Efendi'nin oğlu olarak dünyaya geldi. Baba tarafından üç asırlık köklere, anne tarafından ise Hacı Bayram-ı Veli sülalesine bağlanan bu çocuk; on beş yaşında okulu terk etti, küçük bir bakkal dükkânından başladığı ticaret hayatını seksen yılı aşkın süreyle sürdürdü ve nihayetinde Türkiye'nin en büyük özel sanayi-ticaret grubu Koç Holding'i kurdu. 25 Şubat 1996'da Antalya'da 95 yaşında hayatını kaybeden Koç, geride dev bir iş yapısının yanı sıra onlarca eğitim ve kültür kurumu bıraktı.
Çıraklıktan Kuruculuğa
1906'da Hacı Bayram Camii bitişiğindeki mahalle mektebine başladı. Öğrenimini Ankara İdadisi'nde sürdüren Koç, 15 yaşında aile geçimini sağlamak için okuldan ayrıldı. Okul idaresine verdiği dilekçede yalnızca şunu yazdı: "Maişetimi temin etmek için mektebimi terk etmek mecburiyetinde kaldım." 1917'de babasıyla ve dedesiyle ortaklaşa işletmeye başladıkları Karaoğlan Caddesi'ndeki dükkân, ticaret hayatının ilk sahnesi oldu. Raflardaki ürünler ayakkabı lastiği, şeker, kaşar peyniri, zeytin ve makarnadan ibaretti.
Kurtuluş Savaşı döneminde Büyük Millet Meclisi Matbaası'nda çalıştı, ardından yaklaşık bir buçuk yıl askerlik yaptı. 1927'de teyzesinin kızı Sadberk Aktar'la evlendi; babasının dükkânını devralarak Ankara Ticaret Odası'na kaydoldu. 1928'de Ford ve Standard Oil (Mobil) şirketlerinin Ankara temsilciliklerini üstlendi. Uluslararası iş dünyasıyla böylece ilk köprüler kurulmaya başlandı. 1937'de İstanbul Fermenciler'deki 100 bin lira sermayeli kolektif şirketiyle kurumsal ölçekte ticaretin kapısını araladı. Bir yıl sonra ise Koç Ticaret Anonim Şirketi'ni 300 bin lira sermayeyle kurarak müesseseleşmenin temellerini attı.
Sanayi Hamlelerinin Mimarı
1940'lardan itibaren yatırımları hız kazandı. Ampul üretiminden otomotive, tekstilden gaz dağıtımına uzanan bir sanayi portföyü oluşturdu:
- 1948 — General Electric ortaklığıyla Türkiye'nin ilk ampul fabrikası
- 1954 — Türk Demirdöküm ve Arçelik'in çekirdeği olan Erol şirketi
- 1962 — Türkiye'nin ilk traktör fabrikası Türk Traktör
- 1963 — Koç Holding'in kuruluşu; Aygaz ile LPG dağıtımında öncülük
- 1966 — İlk Türk otomobili Anadol'un piyasaya sürülmesi
- 1968 — Bursa'da FIAT lisansıyla Tofaş fabrikasının kurulması
1956'da Divan Oteli'yle turizm alanına da adım attı. 1974'te Migros gıda zinciri topluluğa dahil oldu. 1984'te Koç Holding İdare Meclisi Başkanlığı'nı oğlu Rahmi Koç'a devreden Vehbi Koç, aktif yönetimden çekildi. Şeref Başkanı olarak zamanını vakıf ve hayır faaliyetlerine yönlendirdi.
Hayırseverlik ve Toplumsal Miras
Servetini toplumsal yatırımlara dönüştürmeyi bir öncelik olarak benimsedi. 1951'de Ankara Üniversitesi öğrenci yurdunu yaptırmasıyla başlayan bu süreç, 1969'da Vehbi Koç Vakfı'nın kuruluşuyla kalıcı bir yapıya kavuştu. Ardından gelen önemli kurumlar:
- Sadberk Hanım Müzesi (1980) — Türkiye'nin ilk özel müzesi; eşinin vasiyeti üzerine açıldı
- Türkiye Aile Sağlığı ve Planlaması Vakfı (1985) — Nüfus ve aile sağlığı alanında öncü kuruluş
- Koç Özel Lisesi (1988) — Kâr amacı gütmeyen eğitim kurumu
- Koç Üniversitesi (1993) — Türkiye'nin ikinci özel üniversitesi
Uluslararası arenada da tanınan bir isim haline geldi. 1987'de Milletlerarası Ticaret Odası tarafından Yılın İşadamı seçildi; ödülü Yeni Delhi'deki törenle Hindistan Başbakanı Rajiv Gandhi elinden aldı. 1994'te Birleşmiş Milletler Dünya Nüfus Planlaması Ödülü, BM Genel Sekreteri Boutros Boutros Ghali tarafından Cenevre'de Koç'a takdim edildi.
Hayatını ve iş anlayışını iki kitapta derledi: 1973 tarihli Hayat Hikayem ve 1987'de kaleme aldığı Hatıralarım, Görüşlerim, Öğütlerim. Dört çocuğunun adları Semahat Arsel (d. 1929), Rahmi Koç (d. 1930), Sevgi Gönül (d. 1938) ve Suna Kıraç (d. 1941)'tır. Vefat ettiği 25 Şubat 1996 akşamı, son saatlerini Antalya'daki bir Migros mağazasında yeni projeler üzerine konuşarak geçirmişti.