Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'nin modern anayasa hukuku tarihindeki en etkili isimlerden biri olarak, 1916 yılında dünyaya geldiği İstanbul'da ömrünü akademik aydınlanmaya adamış seçkin bir hukukçu, yazar ve akademisyendir. 29 Ocak 1991'deki vefatına dek ülkenin anayasal düzenini şekillendiren Tunaya, özellikle hazırladığı bilimsel raporlar, telif ettiği çığır açıcı eserler ve kurucusu olduğu kürsüler aracılığıyla Türk hukuk sistemini derinden etkilemiştir. Yaşamı boyunca demokratik değerlerin inşası için mücadele veren aydın, İstanbul Üniversitesi bünyesinde yürüttüğü akademik çalışmalarla birçok hukukçunun yetişmesini sağlamıştır.
Galatasaray'dan Kürsüye Uzanan Akademik Yolculuk
İstanbul'un köklü atmosferinde doğup büyüyen genç Tarık Zafer, ortaöğrenimini Galatasaray Lisesi'nin entelektüel ikliminde tamamladı. Ardından Fransız Saint Benoît Lisesi'ne devam ederek buradaki eğitimini başarıyla bitirdi. Eğitim hayatındaki bu sağlam temel, onun dünya hukuk literatürüne entegre olmasında büyük rol oynayacaktı. 1940 senesinde İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nden mezun olan Tunaya, vakit kaybetmeden mezun olduğu kurumun Esas Teşkilat Hukuku kürsüsünde asistanlık görevine başladı.
Hukuk alanında derinleşmek isteyen genç akademisyen, "Müessese Teorisinde Fikir Unsuru ve bazı Hususiyetleri" adını taşıyan özgün doktora teziyle hukuk doktoru unvanını kazandı. Akademik basamakları kararlılıkla tırmanan Tunaya, "Amme Hukukumuz Bakımından İkinci Meşrutiyet'in Fikir Cereyanları" başlıklı çalışmasıyla doçentlik unvanını da alarak başarısını taçlandı. 1959 yılına gelindiğinde ise Anayasa Kürsüsü bünyesindeki verimli çalışmalarının ardından profesörlük payesini elde etti. Bu süreçte sadece Hukuk Fakültesi ile sınırlı kalmayıp İktisat Fakültesi ve Gazetecilik Enstitüsü çatısı altında da geleceğin uzmanlarına dersler verdi.
Siyasi Partiler Çalışması ve Anayasa Komisyonu Yılları
Akademik çevrelerin dışındaki geniş kamuoyunun Tarık Zafer Tunaya'yı fark etmesi, 1952 senesinde yayımlanan "Türkiye'de Siyasî Partiler" başlıklı kapsamlı incelemesiyle gerçekleşti. Bu abidevi çalışma, kısa sürede kendi alanında vazgeçilmez bir başvuru kaynağı haline gelerek Türk siyasi tarihinin en önemli eserleri arasına girdi. Mesleki gelişimine büyük önem veren profesör, 1953 ile 1954 yılları arasında Avrupa ve Amerika'da çeşitli akademik incelemelerde bulunarak uluslararası perspektifini genişletti.
1960 yılındaki 27 Mayıs askeri darbesi, yaşamında büyük dönüm noktasıydı. Darbenin hemen ardından, askerlerin meşruiyetini yitirmiş iktidara karşı eyleminin hukuki dayanaklarını açıklayan 28 Mayıs 1960 tarihli raporu kaleme alan yedi kişilik bilim heyetinde yer aldı. Sonrasında kurucu mecliste İstanbul ilini temsil eden deneyimli hukukçu, 1961 Anayasası'nın yazım sürecinde komisyonda aktif görev üstlendi. Ne var ki, anayasa komisyonu başkanı Sıddık Sami Onar ile yaşadığı fikir ayrılıkları ve uyuşmazlıklar sebebiyle buradaki komisyon üyeliğinden uzaklaştırıldı.
Akademik Sürgünler ve Kazanılan Saygın Ödüller
1960 yılının Ekim ayı, Türk akademi tarihine kara bir leke olarak geçecek olan "147'ler" olayı ile sarsıldı. Millî Birlik Komitesi, aralarında Tarık Zafer Tunaya'nın da bulunduğu 147 öğretim üyesini üniversitelerden ihraç etme kararı aldı. Bu ihraç kararından etkilenen ve Türkiye entelektüel tarihinde son derece önemli yere sahip olan bazı aydınlar şunlardır:
- Ali Fuat Başgil
- Haldun Taner
- Mîna Urgan
- Sabahattin Eyüboğlu
Bu kararın ardından Millî Birlik Komitesi tarafından Fransa'nın başkenti Paris'te, NATO bünyesinde görevlendirilen Tunaya, ülkesine olan sevgisini ve bilime bağlılığını hiç kaybetmedi. 1965 yılında Melahat Hanım ile hayatını birleştiren başarılı akademisyen, aynı yıl üniversitedeki görevine yeniden kavuşarak öğrencileriyle buluştu.
Üniversiteye dönüşüyle birlikte idari görevlerde de adından söz ettiren Tunaya, önce İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nin dekanlık makamına getirildi. Ardından, kuruluşunda bizzat öncülük ettiği İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi'nin dekanlığı görevini üstlenerek kurucu liderlik rolünü pekiştirdi. Ancak Türkiye'nin çalkantılı siyasi ortamı onun peşini bırakmadı. 12 Eylül askeri darbe rejimi tarafından bu görevinden de uzaklaştırılan hukukçu, tarihe "1402'likler" olarak geçecek kara listede yer buldu. Bu zorlu günlerin ardından, 1982 senesinde kurucusu olduğu aynı fakülteye yeniden dekan olarak tayin edildi. Ertesi yıl, 1983'te yaş haddinden emekliye ayrıldı.
Sunduğu katkılar, pek çok saygın kuruluşça ödüllendirildi. 1980 yılında Fransa devletinin en üst düzey nişanı olan Légion d'honneur ile taltif edilen değerli akademisyen, 1983 yılında Balıkesir Barosu tarafından "Anıtlaşmış On Hukukçudan Biri" seçilme onuruna erişti. Emeklilik yıllarında da üretmeye devam ederek, 1989 senesinde Sedat Simavi Sosyal Bilimler Ödülü'nün sahibi oldu. 29 Ocak 1991 tarihinde doğduğu şehir olan İstanbul'da vefat eden büyük ustanın anısını yaşatmak adına, 1993 yılında Beyoğlu'nda İstanbul Büyükşehir Belediyesi eliyle Tarık Zafer Tunaya Kültür Merkezi faaliyete geçirildi.