Kentin hafızasını kayıt altına alan önemli çalışmalara imza atan Reşad Ekrem Koçu, 1905 yılında İstanbul'da dünyaya gözlerini açtı ve yine bu şehirde 6 Temmuz 1975 tarihinde hayatını kaybetti. Kaleme aldığı tarihi fıkralar, romanlar, hikâyeler ve derinlikli incelemelerle edebiyat dünyasında adından söz ettiren yazar, özellikle şehrin kültürel mirasını anlatan devasa eseri İstanbul Ansiklopedisi ile adını tarihe yazdırdı. Yaşamı boyunca geçmişin izini süren araştırmacı, akademik disiplin ile halk gazeteciliğini harmanlayarak geçmişi bugünün okuyucusuna ulaştırmayı başardı.
Gençlik yıllarında eğitime büyük önem veren Koçu, ortaöğrenimini Bursa Erkek Lisesi bünyesinde tamamladı. Yükseköğrenim için İstanbul'a dönerek İstanbul Üniversitesi Tarih Bölümü'ne girdi ve buradan 1931 yılında başarıyla mezun oldu. Mezuniyetten sonra aynı yerde asistan oldu. Ancak üniversitedeki kariyeri çok uzun sürmedi. Ülkede 1933 yılında gerçekleştirilen Üniversite Reformu sırasında, çok değer verdiği hocası Ahmet Refik Altınay görevinden uzaklaştırıldı. Bunun üzerine Koçu, görevinden hemen istifa etti. Akademiden ayrıldıktan sonra eğitimcilik yönünü lise sıralarında sürdürdü. Uzun yıllar boyunca sırasıyla Alman Lisesi, Kuleli Lisesi, Pertevniyal Lisesi ve Vefa Lisesi bünyesinde tarih öğretmenliği yaparak genç nesillere tarih bilinci aşıladı.
Edebi Üretkenlik ve Tarihin Renkli Sayfaları
Öğretmenlik mesleğini sürdürürken yazı hayatından asla kopmayan yazar, Tarihten Sesler başta olmak üzere pek çok farklı dergi ve gazetede aktif rol üstlendi. Bu mecralarda şiirler, öyküler ve çocuk romanları yayımladı. Geçmişin tozlu sayfalarındaki ilginç kişilikleri ve olayları gün yüzüne çıkarmayı hedefleyen araştırmacı, Osmanlı döneminin sıradışı karakterlerini edebi bir dille öyküleştirdi. Bu çabalarının ürünü olan başlıca kitapları şunlardır:
- Forsa Halil (1962)
- Erkek Kızlar (1962)
- Haşmetli Yosmalar (1962)
- Patrona Halil (1967)
Yazar aynı zamanda Türk kültür tarihine kaynaklık edecek önemli çeviri ve derleme faaliyetlerine de girişti. Bu kapsamda, ünlü seyyah Evliya Çelebi'nin anıtsal çalışması olan Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nin belirli bölümlerini günümüz Türkçesine kazandırdı. Bu büyük çeviri çalışması, toplam altı cilt halinde basılarak kitaplıklardaki yerini aldı. Bunun yanı sıra, 1967 yılında yayımladığı Türk Giyim, Kuşam ve Süsleme Sözlüğü isimli eseri, kendi alanında gerçekleştirilen ilk özgün ve kapsamlı referans kaynağı olma özelliğini taşımaktadır.
Anıtsal Bir Başyapıt: İstanbul Ansiklopedisi
Koçu'nun hayatının merkezinde yer alan ve onun en kıymetli eseri kabul edilen İstanbul Ansiklopedisi, kentin tüm sokaklarını, mimarisini, insanlarını ve adetlerini en ince ayrıntısına kadar yansıtan muazzam ve benzersiz bir projedir. Şehri mimarisinden insan tiplerine, sokaklarından adetlerine kadar her yönüyle ele alan bu dev yapıtın basım serüveni oldukça dolambaçlı bir yoldan geçti. Yayın hayatına 1944 yılında başlayan ilk baskı, Bahadır Sokağı maddesine kadar sürdürülebildi. Ansiklopedinin ikinci baskñ süreci ise 1958 ile 1971 yılları arasında hayat buldu. Gece gündüz demeden çalışan yazarın bu titiz emeği, ne yazık ki tamamlanamadan yarım kaldı. Toplamda 11 cilde ve 7076 sayfaya ulaşan bu görkemli ansiklopedi, "Gökçınar" maddesinde nihayete erdi. Yarım kalmış olmasına rağmen bu çalışma, İstanbul üzerine yazılmış en özgün kaynaklardan biri olarak değerini korumaktadır.
Diğer Çalışmaları ve Yaşayan Kültürel Mirası
İstanbul Ansiklopedisi dışındaki edebi üretiminde de hız kesmeyen yazar, tarih okurları için kıymetli yapıtlar bırakmıştır. Kaleme aldığı Osmanlı Padişahları (1960) adlı eserinde hanedan üyelerinin portrelerini sunarken, iki ciltlik Kösem Sultan çalışmasında saray entrikalarını ele almış, tarihi gerçekleri edebi bir kurgu çerçevesinde okuyucuya aktarmıştır. Tarihçinin bir diğer dikkat çekici yayını ise kentin eski gece hayatına ve eğlence kültürüne ışık tutan Eski İstanbul'da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri (1947) isimli kitabıdır. Bu eserler ayrıca yazarın kendine has edebi tarzını yansıtması bakımından önem taşımaktadır.
Ölümünden yıllar sonra arşivleri gün yüzüne çıktı. Koçu'nun devasa ansiklopedi projesinden arta kalan belgeler ve çalışma evrakları, 2023 senesinde kültür dünyasıyla paylaşıldı. Hazırlanan özel sergide arşiv belgeleri kamuoyuyla buluştu. Araştırma ve sergileme sürecinin bir uzantısı olarak, yazarın anısını ve çalışmalarını yaşatmak amacıyla Başka Kayda Rastlanmadı başlığıyla hazırlanan kapsamlı çalışma, onun çalışma yöntemlerini ve dünyasını derinlemesine incelemektedir. Bu sayede Reşad Ekrem Koçu'nun benzersiz birikimi, modern dönemde de araştırmacılar ve kitapseverler için ilham kaynağı olmayı sürdürmektedir.